Στη δημόσια διοίκηση και την πολιτική επικοινωνία, ο τίτλος μιας μεταρρύθμισης δεν επιλέγεται αποκλειστικά για να περιγράψει το περιεχόμενό της. Αποτελεί ταυτόχρονα ένα βασικό εργαλείο διαμόρφωσης του πλαισίου μέσα από το οποίο η κοινωνία καλείται να την αντιληφθεί και να την αξιολογήσει.
Η επιστήμη της επικοινωνίας περιγράφει την πρακτική αυτή με τον όρο πλαισίωση (framing). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται μια ιδέα επηρεάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή και αποδεκτή, ακόμη και πριν εξεταστούν τα πραγματικά χαρακτηριστικά ή το περιεχόμενό της.
Κατά συνέπεια, ένας προσεκτικά επιλεγμένος τίτλος μπορεί να δημιουργήσει προσδοκίες, θετικούς συνειρμούς και προκαταρκτικές αξιολογικές κρίσεις, οι οποίες υπερβαίνουν τις πληροφορίες που πραγματικά παρέχει.
Πώς σχεδιάζεται μια τέτοια επικοινωνιακή επιλογή
Η επιλογή της ονομασίας μιας μεταρρύθμισης αποτελεί συνήθως προϊόν συστηματικού επικοινωνιακού σχεδιασμού. Δεν απευθύνεται αποκλειστικά στη λογική επεξεργασία των πολιτών, αλλά λαμβάνει υπόψη τις ήδη διαμορφωμένες κοινωνικές αντιλήψεις, τις εμπειρίες, τις ανάγκες και τις προσδοκίες τους.
Στο πλαίσιο αυτού του σχεδιασμού εξετάζονται, μεταξύ άλλων:
- ποια προβλήματα αναγνωρίζει ήδη η κοινωνία,
- ποιες λέξεις ενεργοποιούν θετικούς συνειρμούς,
- ποιες έννοιες απολαμβάνουν ευρείας κοινωνικής αποδοχής,
- ποιες αδυναμίες του υφιστάμενου εκπαιδευτικού συστήματος απασχολούν περισσότερο τους πολίτες,
- ποιες προσδοκίες έχουν ήδη διαμορφωθεί στη συλλογική συνείδηση.
Με βάση τα παραπάνω, επιλέγονται όροι και διατυπώσεις που μπορούν να συνδεθούν με τις συγκεκριμένες προσδοκίες και να ενισχύσουν την αποδοχή της προτεινόμενης μεταρρύθμισης.
Τι εκμεταλλεύεται μια τέτοια επικοινωνιακή στρατηγική
Μια τέτοια επικοινωνιακή στρατηγική μπορεί να αξιοποιήσει:
- την επιθυμία της κοινωνίας για μια ποιοτικότερη εκπαίδευση,
- την ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι το σημερινό Λύκειο χρειάζεται ουσιαστική αναβάθμιση,
- την ανάγκη για ένα δικαιότερο και αποτελεσματικότερο σύστημα αξιολόγησης, συμπεριλαμβανομένης της συζήτησης για την κατάργηση ή τη μεταρρύθμιση των Πανελλαδικών Εξετάσεων,
- την προσδοκία ότι μια εκτεταμένη μεταρρύθμιση μπορεί να αντιμετωπίσει χρόνιες παθογένειες του εκπαιδευτικού συστήματος,
- την επιδίωξη ενίσχυσης του κύρους και της κοινωνικής αξίας των τίτλων σπουδών.
Παράλληλα, αξιοποιείται ένα ευρέως αναγνωρισμένο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης σκέψης: οι περισσότεροι άνθρωποι διαμορφώνουν την πρώτη τους εντύπωση από τον τίτλο ή την ονομασία μιας πρωτοβουλίας και μόνο σε δεύτερο χρόνο —εφόσον αναζητήσουν περισσότερες πληροφορίες— εξετάζουν το πραγματικό της περιεχόμενο.
Πώς επιτυγχάνεται ο στόχος της
Ο μηχανισμός είναι απλός, αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματικός.
- Ο πολίτης έρχεται αρχικά σε επαφή με τη νέα ονομασία.
- Η νέα ονομασία ενεργοποιεί θετικούς συνειρμούς.
- Οι θετικοί συνειρμοί δημιουργούν συγκεκριμένες προσδοκίες.
- Οι προσδοκίες διαμορφώνονται πριν ακόμη αποκτηθεί ουσιαστική γνώση για το πραγματικό περιεχόμενο της μεταρρύθμισης.
Ως αποτέλεσμα, η αρχική αξιολόγηση της μεταρρύθμισης βασίζεται συχνά περισσότερο στην εντύπωση που δημιουργεί η ονομασία της παρά στις πραγματικές θεσμικές της ρυθμίσεις.
Με άλλα λόγια, κατά τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, η ονομασία μιας μεταρρύθμισης μπορεί να προηγηθεί της ουσίας της.
Πού βρίσκεται ο κίνδυνος
Ο σημαντικότερος κίνδυνος ανακύπτει όταν ο πολίτης ταυτίσει την ονομασία μιας μεταρρύθμισης με το πραγματικό της περιεχόμενο και θεωρήσει ότι ο τίτλος αποτελεί από μόνος του απόδειξη των χαρακτηριστικών ή της ποιότητάς της.
Για τον λόγο αυτό, η επιλογή της ονομασίας μιας μεταρρύθμισης δεν είναι ποτέ ουδέτερη ή τυχαία.
Ο τίτλος αποτελεί το πρώτο μήνυμα που λαμβάνει η κοινωνία και επηρεάζει καθοριστικά τις αρχικές εντυπώσεις, πολύ πριν γίνουν γνωστές οι πραγματικές θεσμικές ρυθμίσεις.
Η ονομασία «Εθνικό Απολυτήριο» αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας ιδιαίτερα ισχυρής επικοινωνιακής επιλογής.
Η προσθήκη της λέξης «Εθνικό» δεν λειτουργεί απλώς ως περιγραφικός προσδιορισμός. Παράλληλα, προσδίδει κύρος, βαρύτητα και συμβολικό περιεχόμενο, δημιουργώντας την εντύπωση ότι εισάγεται ένας νέος, ποιοτικά αναβαθμισμένος θεσμός.
Στο σημείο αυτό, όμως, είναι αναγκαίο να διακρίνεται η επικοινωνιακή εντύπωση που δημιουργεί η ονομασία από όσα πραγματικά προβλέπει ή θα προβλέψει το θεσμικό πλαίσιο της μεταρρύθμισης.
Η πρώτη αντίθεση
Θετική εντύπωση
Η ονομασία «Εθνικό Απολυτήριο» δημιουργεί την εντύπωση ότι το Λύκειο αποκτά έναν ουσιαστικά αναβαθμισμένο ρόλο στο εκπαιδευτικό σύστημα και ότι η απολυτήρια διαδικασία αποκτά αυξημένη σημασία.
Η άλλη όψη
Ωστόσο, η ονομασία μιας μεταρρύθμισης δεν αρκεί, από μόνη της, για να αποδείξει ότι μεταβάλλεται ουσιαστικά ο ρόλος του Λυκείου. Μια τέτοια μεταβολή μπορεί να προκύψει μόνο από το περιεχόμενο των θεσμικών ρυθμίσεων, τον τρόπο εφαρμογής τους και τις συνέπειες που θα επιφέρουν στην εκπαιδευτική διαδικασία. Μέχρι σήμερα, τα στοιχεία αυτά δεν έχουν ακόμη παρουσιαστεί με τρόπο πλήρη και επίσημο.
Η δεύτερη αντίθεση
Θετική εντύπωση
Η χρήση της λέξης «Εθνικό» δημιουργεί την αίσθηση ότι το απολυτήριο αποκτά αυξημένο κύρος, ιδιαίτερη βαρύτητα και μια νέα θεσμική υπόσταση.
Η άλλη όψη
Στην πραγματικότητα, το ισχύον Απολυτήριο του Γενικού Λυκείου ήδη:
- απονέμεται από το Ελληνικό Κράτος,
- στηρίζεται στην ελληνική νομοθεσία,
- εκδίδεται βάσει ενιαίων αναλυτικών προγραμμάτων και κοινών εκπαιδευτικών προδιαγραφών,
- έχει πανελλαδική ισχύ.
Κατά συνέπεια, η προσθήκη της λέξης «Εθνικό» δεν αποδεικνύει, αφ' εαυτής, ότι εισάγεται κάποιο νέο θεσμικό χαρακτηριστικό ή ότι μεταβάλλεται η νομική φύση του απολυτηρίου. Είναι πιθανό να αποτελεί μια διαφορετική ονομασία για ιδιότητες που ήδη υφίστανται. Το εάν πράγματι εισάγονται ουσιώδεις αλλαγές μπορεί να διαπιστωθεί μόνο μέσα από το επίσημο θεσμικό πλαίσιο.
Η τρίτη αντίθεση
Θετική εντύπωση
Η νέα ονομασία μπορεί να δημιουργήσει στους πολίτες την εντύπωση ότι μεταβάλλεται συνολικά η φιλοσοφία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης.
Η άλλη όψη
Η φιλοσοφία ενός εκπαιδευτικού συστήματος δεν μεταβάλλεται μέσω της ονομασίας ενός θεσμού. Αποτυπώνεται στις εκπαιδευτικές πολιτικές που εφαρμόζονται, στα προγράμματα σπουδών, στις μεθόδους διδασκαλίας, στον τρόπο αξιολόγησης των μαθητών, στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, στις υποδομές και στη συνολική οργάνωση του εκπαιδευτικού συστήματος.
Επομένως, ο τίτλος μιας μεταρρύθμισης δεν μπορεί να υποκαταστήσει τις ουσιαστικές θεσμικές αλλαγές που απαιτούνται για να μεταβληθεί πραγματικά η φυσιογνωμία της εκπαίδευσης.
Η τέταρτη αντίθεση
Θετική εντύπωση
Η νέα ονομασία ενδέχεται να δημιουργήσει την αντίληψη ότι αντιμετωπίζεται οριστικά το ζήτημα της αξιοπιστίας του Λυκείου και του τίτλου σπουδών που αυτό απονέμει.
Η άλλη όψη
Η αξιοπιστία ενός εκπαιδευτικού θεσμού δεν θεσπίζεται ούτε κατοχυρώνεται με την επιλογή μιας νέας ονομασίας.
Απορρέει από την ποιότητα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, το επίπεδο των γνώσεων, δεξιοτήτων και ικανοτήτων που αποκτούν οι απόφοιτοι, την εγκυρότητα του συστήματος αξιολόγησης και, τελικά, από την κοινωνική και επαγγελματική αναγνώριση που απολαμβάνει ο τίτλος σπουδών στην πράξη.
Η πέμπτη αντίθεση
Θετική εντύπωση
Η ονομασία «Εθνικό Απολυτήριο» δημιουργεί την αίσθηση μιας νέας εποχής και μιας συνολικής επανεκκίνησης του Λυκείου.
Η άλλη όψη
Ακριβώς επειδή μια τέτοια ονομασία διαθέτει ισχυρό συμβολισμό, δημιουργεί και ιδιαίτερα αυξημένες προσδοκίες.
Όσο μεγαλύτερη είναι η συμβολική υπόσχεση που ενσωματώνει μια ονομασία, τόσο μεγαλύτερος είναι και ο κίνδυνος οι προσδοκίες που δημιουργεί να μην επιβεβαιωθούν, εφόσον το πραγματικό περιεχόμενο της μεταρρύθμισης δεν ανταποκριθεί σε αυτές.
Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται η ουσιώδης διάκριση ανάμεσα στην εντύπωση και στην απόδειξη.
Η ονομασία μιας μεταρρύθμισης μπορεί να δημιουργήσει μια ιδιαίτερα θετική εντύπωση.
Μόνον οι θεσμικές ρυθμίσεις, ο τρόπος εφαρμογής τους και τα αποτελέσματα που θα παράγουν στην πράξη μπορούν να επιβεβαιώσουν ή να διαψεύσουν τις προσδοκίες που δημιούργησε η ίδια η ονομασία (να προσφέρουν απόδειξη).
Η απουσία επίσημης, σαφούς και ολοκληρωμένης πληροφόρησης
Η μέχρι σήμερα απουσία επίσημης, σαφούς και ολοκληρωμένης πληροφόρησης σχετικά με τους σκοπούς, τους στόχους, το περιεχόμενο και τον τρόπο εφαρμογής του «Εθνικού Απολυτηρίου» δημιουργεί ένα ουσιαστικό κενό ενημέρωσης.
Το κενό αυτό είναι αναπόφευκτο να καλύπτεται από υποθέσεις, ερμηνείες και εικασίες, καθώς, όταν δεν υπάρχουν διαθέσιμα τα επίσημα στοιχεία μιας μεταρρύθμισης, η δημόσια συζήτηση μετατοπίζεται από τα πραγματικά δεδομένα στις προσωπικές εκτιμήσεις.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο καθένας τείνει να συμπληρώνει τα ελλείποντα στοιχεία με βάση τις δικές του εμπειρίες, τις προσδοκίες ή τις ανησυχίες του.
Έτσι, όσοι αναμένουν θετικές εξελίξεις είναι πιθανό να αποδίδουν στις αποσπασματικές πληροφορίες ένα αισιόδοξο περιεχόμενο, ενώ όσοι αντιμετωπίζουν τη μεταρρύθμιση με επιφυλάξεις ενδέχεται να διαμορφώνουν περισσότερο απαισιόδοξες εκτιμήσεις.
Ως αποτέλεσμα, η δημόσια συζήτηση κινδυνεύει να απομακρυνθεί από την αντικειμενική αξιολόγηση των πραγματικών δεδομένων και να βασιστεί κυρίως στις διαφορετικές προσδοκίες, τις προσωπικές ερμηνείες και τις υποκειμενικές εκτιμήσεις των συμμετεχόντων.
Η εξέλιξη αυτή δεν διευκολύνει την ουσιαστική αξιολόγηση μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Αντίθετα, ενισχύει την αβεβαιότητα και δυσχεραίνει τη διαμόρφωση τεκμηριωμένων θέσεων.
Η ανάγκη θεσμικής τεκμηρίωσης
Για τον λόγο αυτό, δεν αρκεί η ανακοίνωση ενός τίτλου ούτε η δημοσιοποίηση γενικών εξαγγελιών προκειμένου να διαμορφωθούν ασφαλή συμπεράσματα.
Αντίστοιχα, δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν οριστικές κρίσεις στηριζόμενες αποκλειστικά σε δημοσιογραφικά δημοσιεύματα ή πληροφορίες που διακινούνται ως διαρροές, ανεξάρτητα από τον βαθμό αξιοπιστίας των μέσων που τις δημοσιεύουν.
Η διαμόρφωση τεκμηριωμένης άποψης προϋποθέτει την εξέταση των επίσημων θεσμικών κειμένων που αποτυπώνουν με δεσμευτικό τρόπο το πραγματικό περιεχόμενο της μεταρρύθμισης.
Ιεράρχηση της αξιοπιστίας των πηγών
Ως προς την αξιοπιστία των διαθέσιμων πηγών πληροφόρησης, μπορεί να διαμορφωθεί η ακόλουθη ιεράρχηση:
1. Επίσημα θεσμικά κείμενα
(νομοσχέδιο, σχέδιο νόμου που τίθεται σε δημόσια διαβούλευση, νόμος, υπουργικές αποφάσεις, κανονιστικές πράξεις, εγκύκλιοι εφαρμογής, εισηγητικές εκθέσεις).
Αποτελούν τη μοναδική ασφαλή βάση για την εξαγωγή τεκμηριωμένων συμπερασμάτων, καθώς αποτυπώνουν τις δεσμευτικές ρυθμίσεις που θα εφαρμοστούν.
2. Επίσημες ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας ή του αρμόδιου Υπουργού
Παρέχουν σημαντικές ενδείξεις για τις προθέσεις και τον σχεδιασμό της πολιτικής ηγεσίας.
Ωστόσο, δεν υποκαθιστούν το τελικό θεσμικό κείμενο, καθώς οι εξαγγελίες είναι δυνατόν να τροποποιηθούν ή να διαφοροποιηθούν κατά τη νομοπαρασκευαστική διαδικασία.
3. Συνεντεύξεις, παρουσιάσεις, δημόσιες ομιλίες και δελτία Τύπου
Έχουν ενημερωτικό και επεξηγηματικό χαρακτήρα.
Συχνά συνοψίζουν ή απλουστεύουν τις βασικές κατευθύνσεις μιας μεταρρύθμισης και, ως εκ τούτου, δεν αποτελούν δεσμευτικά νομικά ή κανονιστικά κείμενα.
4. Δημοσιογραφικές πληροφορίες και διαρροές
Αποτελούν τη λιγότερο ασφαλή βάση για την εξαγωγή οριστικών συμπερασμάτων.
Είναι δυνατόν να αποτυπώνουν πραγματικές πληροφορίες, να παρουσιάζουν όμως μόνο μέρος των σχεδιαζόμενων ρυθμίσεων, να στερούνται κρίσιμων διευκρινίσεων ή ακόμη και να αφορούν προτάσεις που τελικά δεν θα υιοθετηθούν στο επίσημο θεσμικό πλαίσιο.
Κατά συνέπεια, η αξιολόγηση μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά σε δημοσιογραφικές πληροφορίες ή ανεπίσημες διαρροές, αλλά οφείλει να στηρίζεται πρωτίστως στα επίσημα θεσμικά κείμενα που καθορίζουν το πραγματικό περιεχόμενό της.
Η ουσιαστική αξιολόγηση μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης προϋποθέτει την εξέταση:
- των σκοπών και των επιδιώξεών της,
- των θεσμικών ρυθμίσεων που εισάγει,
- των δικαιωμάτων που δημιουργεί
- των υποχρεώσεων που εισάγει,
- των συνεπειών που επιφέρει στους μαθητές, στους εκπαιδευτικούς και στη λειτουργία των σχολικών μονάδων,
- του τρόπου εφαρμογής της,
- του κόστους (και όχι μόνο του οικονομικού) που θα επιφέρει η εφαρμογή του Εθνικού Απολυτηρίου στην ήδη ιδιαίτερα επιβαρυμένη Ελληνική οικογένεια,
- καθώς και των λοιπών αποτελεσμάτων που παράγει στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κοινωνία.
Μόνον η συνολική αποτίμηση των παραπάνω στοιχείων μπορεί να οδηγήσει σε ασφαλή και τεκμηριωμένα συμπεράσματα για την πραγματική αξία και αποτελεσματικότητα της μεταρρύθμισης.
Συμπέρασμα - Αίτημα
Η παρούσα παρέμβαση απευθύνεται στους θεσμικά αρμόδιους φορείς της Πολιτείας και, ιδίως, στους Βουλευτές όλων των κοινοβουλευτικών κομμάτων, στους Τομεάρχες Παιδείας και στα μέλη της Διαρκούς Επιτροπής Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής, με σκοπό να συμβάλει στην ανάπτυξη ενός τεκμηριωμένου δημόσιου διαλόγου και στη διαμόρφωση θέσεων που θα εδράζονται στο πραγματικό περιεχόμενο της προτεινόμενης μεταρρύθμισης.
Η ουσιαστική αξιολόγηση μιας τόσο σημαντικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης προϋποθέτει την πλήρη γνώση των θεσμικών ρυθμίσεων που πρόκειται να εφαρμοστούν. Παράλληλα, η αποτελεσματική άσκηση του κοινοβουλευτικού ελέγχου, η διαφάνεια της νομοπαρασκευαστικής διαδικασίας και η ουσιαστική συμμετοχή των εκπαιδευτικών φορέων προϋποθέτουν ότι όλοι οι εμπλεκόμενοι θα έχουν εγκαίρως στη διάθεσή τους το σύνολο των επίσημων στοιχείων που αποτυπώνουν το πραγματικό περιεχόμενο της μεταρρύθμισης.
Για τον λόγο αυτό, καλούνται οι αρμόδιοι κοινοβουλευτικοί και πολιτειακοί φορείς, στο πλαίσιο της συνταγματικής και θεσμικής τους αποστολής, να μεριμνήσουν ώστε να τεθούν εγκαίρως στη διάθεση της Βουλής και να δημοσιοποιηθούν όλα τα επίσημα θεσμικά και συνοδευτικά κείμενα που αποτυπώνουν, με δεσμευτικό τρόπο, το πραγματικό περιεχόμενο της προτεινόμενης μεταρρύθμισης, όπως ενδεικτικά σχέδια νόμου ή νομοθετικών διατάξεων, αιτιολογικές εκθέσεις, εκθέσεις αξιολόγησης συνεπειών, σχέδια κανονιστικών πράξεων ή κάθε άλλο έγγραφο που αποτυπώνει τον σχεδιασμό, τους σκοπούς, τους στόχους και τον τρόπο εφαρμογής της μεταρρύθμισης, εφόσον τα έγγραφα αυτά υφίστανται.
Επιπλέον, κρίνεται αναγκαίο τα ανωτέρω κείμενα να τεθούν, πριν από την έναρξη της επόμενης συζήτησης του θέματος στη Διαρκή Επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής και, σε κάθε περίπτωση, πριν από την τυχόν έναρξη της διαδικασίας δημόσιας διαβούλευσης, στη διάθεση όλων των θεσμικών φορέων της εκπαίδευσης και όλων των ομοσπονδιών που εκπροσωπούν τους εκπαιδευτικούς, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να τα μελετήσουν, να αξιολογήσουν τις προτεινόμενες ρυθμίσεις και να διατυπώσουν τεκμηριωμένες θέσεις και προτάσεις στο πλαίσιο ενός ουσιαστικού και παραγωγικού διαλόγου.
Η πλήρης και έγκαιρη γνωστοποίηση των στοιχείων αυτών αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την ουσιαστική κοινοβουλευτική επεξεργασία της μεταρρύθμισης, την άσκηση αποτελεσματικού κοινοβουλευτικού ελέγχου, τη διαμόρφωση τεκμηριωμένων πολιτικών θέσεων και την αντικειμενική ενημέρωση της εκπαιδευτικής κοινότητας και της κοινωνίας.
Μόνον όταν καταστούν γνωστές οι πραγματικές θεσμικές ρυθμίσεις θα είναι δυνατή η ασφαλής αξιολόγηση του κατά πόσον το «Εθνικό Απολυτήριο» συνιστά μια ουσιαστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που αναβαθμίζει τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση προς όφελος των μαθητών και της κοινωνίας ή εάν η αλλαγή περιορίζεται κυρίως στο επίπεδο της ονομασίας και της επικοινωνιακής της αξιοποίησης, χωρίς ουσιώδες θετικό αντίκρισμα στο περιεχόμενο και στη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος.
*Μέλος του Δ.Σ. της Ο.Λ.Τ.Ε.Ε.
