Μια ανακάλυψη που αλλάζει όσα γνωρίζαμε για την απαρχή της ανθρώπινης δημιουργικότητας έρχεται από μια σχεδόν ανεξερεύνητη περιοχή της Ινδονησίας. Σε σπήλαια του νησιού Muna, νοτιοανατολικά του Σουλαουέσι, ερευνητές εντόπισαν αποτυπώματα ανθρώπινων χεριών που θεωρούνται πλέον οι αρχαιότερες γνωστές βραχογραφίες στον κόσμο, με ηλικία τουλάχιστον 67.800 ετών.
Τα αποτυπώματα, σε καφεκόκκινες αποχρώσεις, δημιουργήθηκαν με μια τεχνική που παραπέμπει σε πρώιμη μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης: οι προϊστορικοί άνθρωποι τοποθετούσαν τα χέρια τους στους τοίχους των σπηλαίων και εκτόξευαν χρωστική γύρω τους, αφήνοντας ένα καθαρό περίγραμμα. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι σε ορισμένες περιπτώσεις οι άκρες των δακτύλων φαίνεται να έχουν αλλοιωθεί σκόπιμα ώστε να μοιάζουν με αιχμηρά νύχια.
Σύμφωνα με τους επιστήμονες, αυτό το στοιχείο μαρτυρά ένα πρώιμο άλμα στη συμβολική σκέψη. «Είναι σαν να προσπαθούσαν συνειδητά να μεταμορφώσουν το ανθρώπινο χέρι σε κάτι άλλο – ίσως σε νύχι ζώου», εξηγεί ο αρχαιολόγος του Πανεπιστημίου Griffith, Άνταμ Μπραμ, ένας από τους επικεφαλής της μελέτης. «Πρόκειται ξεκάθαρα για κάτι με βαθύτερη πολιτισμική σημασία, αν και ακόμα δεν γνωρίζουμε ποια ακριβώς».
Η προϊστορική αυτή τέχνη υποδηλώνει ότι στο Σουλαουέσι αναπτύχθηκε μια ακμάζουσα καλλιτεχνική κουλτούρα πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι πίστευε μέχρι σήμερα η επιστημονική κοινότητα. Για τον προσδιορισμό της ηλικίας των αποτυπωμάτων, οι ερευνητές χρονολόγησαν τον ορυκτό φλοιό που είχε σχηματιστεί πάνω από τις παραστάσεις, προσφέροντας αξιόπιστα και εντυπωσιακά αποτελέσματα.
Πολιτιστική πρακτική της εποχής
Όπως επισημαίνει ο συνεπικεφαλής της έρευνας, Μαξίμ Ομπέρ, επίσης από το Πανεπιστήμιο Griffith, τα συγκεκριμένα «στένσιλ» χεριών αποτελούν μέρος μιας σύνθετης και πιθανότατα κοινής πολιτιστικής πρακτικής της εποχής. Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature και ήδη προκαλεί έντονο διάλογο στους κύκλους της παλαιοανθρωπολογίας.
Παραμένει άγνωστο σε ποιο ανθρώπινο είδος ανήκαν τα χέρια που άφησαν αυτά τα ίχνη. Κάποιοι επιστήμονες δεν αποκλείουν το ενδεχόμενο να πρόκειται για Ντενίσοβαν, μια αρχαία ομάδα ανθρώπων που έζησε στην περιοχή και ίσως συνυπήρξε με τους πρώτους Homo sapiens. Άλλοι θεωρούν πιθανότερο να ανήκουν σε σύγχρονους ανθρώπους που είχαν ήδη ξεκινήσει το μεγάλο ταξίδι τους εκτός Αφρικής προς την Αυστραλία.
Η Ινδονησία, άλλωστε, έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε κομβικό σημείο για την κατανόηση της προϊστορικής τέχνης. Διαδοχικές ανακαλύψεις στο Σουλαουέσι έχουν καταρρίψει την παλιά θεωρία ότι η αφηρημένη σκέψη και η καλλιτεχνική έκφραση γεννήθηκαν αποκλειστικά στην Ευρώπη της Εποχής των Παγετώνων.
«Όταν σπούδαζα τη δεκαετία του ’90, μας δίδασκαν ότι η “δημιουργική έκρηξη” συνέβη σε μια μικρή περιοχή της Ευρώπης», σημειώνει ο Άνταμ Μπραμ. «Σήμερα, τα ευρήματα από την Ινδονησία καθιστούν εξαιρετικά δύσκολο να υποστηριχθεί αυτό το ευρωκεντρικό αφήγημα».
Για τους επιστήμονες, οι βραχογραφίες αυτές δεν αποτελούν απλώς ένα εντυπωσιακό εύρημα, αλλά ένα κρίσιμο κομμάτι στο παζλ της ανθρώπινης εξέλιξης. «Δεν είναι το τέλος της ιστορίας», τονίζει ο Ομπέρ. «Είναι μια ανοιχτή πρόσκληση να συνεχίσουμε την αναζήτηση για τις ρίζες της ανθρώπινης δημιουργικότητας».
