Στη Γαλλία εγκαινιάστηκε το Prix Pascal de Littérature IA, ένα βραβείο για ανέκδοτη μυθοπλασία που γράφεται με τη συνεργασία γλωσσικών μοντέλων. Οι υποψήφιοι οφείλουν να δηλώσουν ποιο μοντέλο χρησιμοποίησαν, να παραθέσουν τις οδηγίες που του έδωσαν και να περιγράψουν τη διαδικασία. Το νικητήριο βιβλίο θα εκδοθεί. Αντί να αποδείξει ο συγγραφέας ότι δεν χρησιμοποίησε τεχνητή νοημοσύνη, καλείται να εξηγήσει πώς την χρησιμοποίησε. Η μετατόπιση είναι μεγαλύτερη απ' όσο φαίνεται.
Πίσω από την πρωτοβουλία βρίσκονται τρεις άνθρωποι της τεχνολογίας και του επιχειρείν: ένας από τις ψηφιακές επενδύσεις και το blockchain, ένας πρώην επικεφαλής περιοδικού και ένας φιλόσοφος που ασχολήθηκε με συστήματα ψηφιακής ψηφοφορίας. Κανείς δεν έρχεται από τη συγγραφή ή την έκδοση. Το όνομα του Πασκάλ λειτουργεί ως σήμα κύρους, και ο «κανονικός λογοτεχνικός θεσμός» που διακηρύσσουν στήνεται από εκείνους που έχουν να κερδίσουν από τη νομιμοποίηση της τεχνολογίας.
Ο απώτερος σκοπός τους, κατά τη γνώμη μου, είναι να αποδείξουν εμπορικά ότι το αναγνωστικό κοινό θα διαβάζει με ευχαρίστηση τέτοιες συνεργασίες. Ένα βραβείο που καταλήγει σε έκδοση είναι δοκιμή αγοράς. Αν το νικητήριο βιβλίο πουλήσει, οι εκδότες θα έχουν το επιχείρημα που ψάχνουν, και μπορεί αργότερα να δούμε αντίστοιχες κατηγορίες ακόμη και σε θεσμούς όπως το Γκονκούρ ή το Μπούκερ. Ανθρωπολογικά, βλέπω ευρύτατο μέλλον.
Μια αναλογία. Πριν από τα email και τα sms, κάθε χώρα διέθετε ταχυδρομεία που διεκπεραίωναν τόνους αλληλογραφίας. Σήμερα η κίνηση έχει πέσει στο 1%, τα ταχυδρομεία κλείνουν και τα γραμματόσημα γίνονται συλλεκτικά. Η επιστολή επιβίωσε μόνο ως χειρονομία, ακριβώς επειδή δεν είναι πια αναγκαία.
Από το 1970 και μετά, κατά τη γνώμη μου, τα μπεστσέλερ και τα μεγάλα βραβεία άρχισαν να χαλούν: τα Νόμπελ δίνονται σε άσχετους ή σε δημοσιογράφους και όχι στους καλύτερους, και τα μπεστσέλερ δεν προχωρούν τα γράμματα, δηλαδή τον Λόγο. Πουλούν επειδή είναι προβλέψιμα, επειδή επαναλαμβάνουν μια συνταγή. Η προβλεψιμότητα όμως είναι ακριβώς αυτό που η τεχνητή νοημοσύνη κάνει απείρως ταχύτερα και φθηνότερα από κάθε άνθρωπο. Όπως η επιστολή αντικαταστάθηκε από το email, έτσι και το βιομηχανικό μυθιστόρημα θα περάσει τώρα στη μηχανή.
Ό,τι δεν γίνεται συνταγή, ό,τι δηλαδή κινεί τον Λόγο, θα μείνει στον άνθρωπο, σπάνιο και πολύτιμο όπως το συλλεκτικό γραμματόσημο. Δεν είναι τυχαίο ότι τα μεγάλα βραβεία σπάνια τιμούν την πρωτοτυπία και τις νέες ιδέες χωρίς δουλικές ιδεολογίες. Και υπάρχει μια ειρωνεία: το Prix Pascal ζητά από τα έργα «πρωτότυπη συμβολή σε ηθικά, κοινωνικά ή περιβαλλοντικά ζητήματα», δηλαδή βάζει εκ των προτέρων το ηθικό του πλαίσιο. Η μηχανή αντικαθιστά το προβλέψιμο μπεστσέλερ, αλλά το βραβείο της ζητά ήδη προβλέψιμη ηθική.
Στο τέλος, ο άνθρωπος θα κληθεί να παίξει τον ρόλο του τεχνικού συμβούλου, εξηγώντας τις οδηγίες που έδωσε. Ο συγγραφέας γίνεται διαδικασία που δηλώνεται και όχι ιδιότητα που εκδηλώνεται. Το ερώτημα που μένει είναι αν ο αναγνώστης θα νιώσει απώλεια όταν μάθει ποιος έγραψε το βιβλίο που αγόρασε.
ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ
Δρ. ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
