Το όνομα του καθενός έχει σχέση με αυτό που η κουλτούρα/παιδεία του εκφράζει και αναγνωρίζει εαυτό, οικοδομεί συνείδηση και ήθος. Η ταυτότητά του συνεπάγεται αυτογνωσία, ευθύνη και συνέπεια. Για παράδειγμα ο Οδυσσέας συστήνεται, βιογραφικά ως εξής: «Είμαι ο Οδυσσέας, ο γιος του Λαέρτη, άνδρας από την Ιθάκη που η δόξα των κατορθωμάτων του φτάνει ως τον ουρανό, ο πορθητής της Τροίας…». Δηλαδή τοποθετεί το πρόσωπό του, σύμφωνα με την παράδοση και τις κοινωνικές αρετές για τις οποίες αγωνίζεται και ενσαρκώνει.
Όμως, ο Οδυσσέας μπροστά στον κίνδυνο, τον οποίο συναντά με την απειλητική παρουσία τού Κύκλωπα, χρησιμοποιεί τέχνασμα αποποίησης της ταυτότητάς του με τη λέξη «ούτις» (όχι κάποιος) που σημαίνει «κανένας». Όμως σ’ αυτή τη λέξη ο Οδυσσέας ταυτίζεται και με τον όρο «μήτις» (μήπως κάποιος) που εκπροσωπεί τη θεά Μήτιδα που είναι η προσωποποίηση της πονηριάς. Ο Οδυσσέας ως «κανένας», ρίψασπις αποποιείται την ταυτότητά του για να ξεγελάσει τον Κύκλωπα και να αποφύγει κινδύνους που υποψιάζεται. Ο «σύγχρονος κανένας» μπορεί να είναι τόσο ο αναπολόγητος άνθρωπος της εξουσίας όσο και όποιος χωρίς το κοινό περί ηθικής αίσθημα δεν αναλαμβάνει τις προσωπικές του ευθύνες. Ανάλογη περίπτωση συμβαίνει και με τη σύγχρονη απρόσωπη Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία εκτός της θετικής της προσφοράς, μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για να παραπλανάει, να προπαγανδίζει χωρίς να απολογείται για ό,τι συμβαίνει και να χειραγωγεί.
Η δύναμη της τεχνολογίας μεταβάλλει τον άνθρωπο σ’ ένα αντικείμενο χωρίς πρόσωπο και όνομα. Ακόμη και η έννοια του προσώπου διαστρέφεται εφόσον την αντικαθιστούν απρόσωπα οικονομικά συστήματα και εταιρείες που δεν γνωρίζεις με ποιον συνομιλείς για τα ζητήματά σου. Παράδειγμα: Για να αποφευχθούν προσλήψεις εργατικού προσωπικού σε Οργανισμούς κατασκευάζονται ανώνυμοι ηλεκτρονικοί – ψηφιακοί - επικοινωνιακοί «υπάλληλοι» οι οποίοι με τυποποιημένες απαντήσεις, «κλισέ», απαντούν σε ορισμένες ερωτήσεις σ’ αυτόν που καλεί για αίτημά του. Αυτή η ετεροβαρής και ψυχρή συναισθημάτων τηλεπικοινωνία, ανθρώπου και μηχανής – «κανένας» - τελειώνει χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις.
Η λέξη «κανένας» που χρησιμοποιεί ο Οδυσσέας για να διαφύγει τον κίνδυνο θολώνει την έννοια του προσώπου. Το κάθε όνομα αντιπροσωπεύει το διάβα και την περιπέτεια μιας ολόκληρης ζωής. Η έννοια του προσώπου σημαίνει σχέση με αρετές για να συνυπάρχει ο ένας με τους άλλους ομοίους του. Αυτό που «είμαι» με τις αρετές, τον αγώνα και τα λάθη μου με κάνει άνθρωπο, προσωπικότητα, διαφορετικά γίνομαι ματαιόδοξος και νάρκισσος. Πολλές φορές σε οικογένειες, σχολεία, ομάδες ανθρώπων, σε τιτλοφορούντες κ.ά., όταν συμβεί ένα παράπτωμα, μια αστοχία, μια κλοπή, και αναζητείται ο δράστης, τότε «γεννιέται» ο «κανένας». Απουσιάζει η γενναιότητα (παιδεία) του προσώπου που θα ομολογήσει το σφάλμα του και θα αναλάβει την ευθύνη της πράξης του. Έτσι με την έλλειψη προτύπων κοινωνικής πολιτικής καλλιεργείται (sic) η ιδέα της «απρόσωπης», ανώνυμης ανομίας. Αυτό σημαίνει ότι με τον ανεύθυνο «κανένα» η παρακμή, η αδικία, η διαφθορά είναι αόρατη ιδεολογία και με την ευρεία έννοια ηθικοπολιτικός βερμπαλισμός.
Η απουσία κανόνων ήθους ισότητας και παραδειγματικής τιμωρίας για αποκατάσταση της Αλήθειας σημαίνει έλλειμμα παιδείας συγνώμης και μεταμέλειας. Στην εποχή μας η απάτη, η δολιοφθορά, η ανομία, η διαπλοκή, η παράκαμψη και διαφυγή από τις ευθύνες για απονομή δικαιοσύνης καλύπτονται από την ανωνυμία ή την φυγοδικία και την ανερυθρίαστη ή προκλητική αφασία. Εφευρίσκονται πανούργες τεχνικές υπεκφυγής που υποσκάπτουν κοινωνικούς θεσμούς και φυσικά ανθρώπινα δικαιώματα. Σύμφωνα με τον Vernant στον Πλάτωνα η θέα του εαυτού γίνεται με καθρέφτη του άλλου. Αλλά τίνος άλλου σε κοινωνίες που βρίσκονται σε παρακμή; Η έννοια «κανένας» μηδενίζει την κοινωνία της λογικής και του ανθρωπισμού. Γι’ αυτό απαιτείται αγώνας Σωκρατικής αυτογνωσίας και αυτοκριτικής, αφού μόνον ο Θεός στοχάζεται τον εαυτό του, ως καθαυτό αληθινό πρόσωπο. Η έλλειψη αυτοκριτικής και αυτοελέγχου με παλληκαρήσια ανάληψης ευθυνών είναι θέμα άσκησης σε περιεχόμενο παιδείας. Διαφορετικά η κοινωνία υποφέρει από εθιστική ασυνειδησία.
Όμως τίθεται και το άλλο υπαρξιακό ερώτημα: αν η αυτογνωσία έχει σχέση με τη μεταφυσική, δηλαδή με την περατότητα της συνείδησης στην αιωνιότητα. Στον Οδυσσέα όταν βρίσκεται στις εσχατιές του κόσμου, πέρα από τον Ωκεανό (χώρα των Κιμμερίων), του προσφέρεται η δυνατότητα να παραμείνει για πάντα όπως είναι, χωρίς να γνωρίσει τα γηρατειά και τον θάνατο. Γεγονός που αφορά το προσδόκιμο της ζωής. Η αποδοχή μιας τέτοιας πρότασης θα εξαφάνιζε και θα έσβηνε από τον Οδυσσέα και την «Οδύσσεια», την δοξολογία, τον ύμνο των κατορθωμάτων του, την ελπίδα, το διαγενεαλογικό παιδευτικό μήνυμα ενός οράματος. Είναι φανερό ότι ο σκοπός της Οδύσσειας για τον Καζαντζάκη δεν έχει ντετερμινιστικό και χωροχρονικό ορίζοντα. Η αλήθεια όταν δεν έχει οντολογικό και μεσσιανικό χαρακτήρα απορροφάται από τη λήθη της ιστορίας και προσλαμβάνει νομοτελειακό χαρακτήρα χωρίς λαχτάρα ανα-γέννησης, ανάστασης.
Ο άνθρωπος πρόσωπο στον κόσμο δημιουργεί ιστορία, όμως με την πίστη στη μεσσιανικότητα και την ελπίδα το ταξίδι της ζωής του παίρνει άλλη χαρά. Ο Οδυσσέας διακατέχεται από τη συνείδηση της ιστορίας και του διαγενεαλογικού μέλλοντος και δεν ενδιαφέρεται να μείνει αθάνατος, βιολογικά. Συνδέει το θάνατο με την ιστορία της ανακύκλωσης της φθοράς, ενώ αναζητά την ου-τοπία της Αλήθειας. Η έννοια της νεότητας αφορά τόσο τον βιολογικό κύκλο, όσο και τον πνευματικό που περιλαμβάνει τα υπαρξιακά ζητήματα του ανθρώπου. Η νεότητα δεν αφορά μόνο τη βιολογική κατάσταση του ανθρώπου. Υπάρχουν γέροι που είναι «νέοι» και νέοι που είναι «γέροι», εξαιτίας της αποπνευματοποίησης και απομάγευσης της ζωής τους. Η μεσσιανικότητα ως ελπίδα ανάστασης από τον κύκλο της φθοράς έχει ευρύτητα παιδείας στην ολιστική άσκηση της ύπαρξης, κυνηγώντας το αδιάλειπτο, αποκαλυπτικό, εσωτερικό φως. Η νεότητα της ψυχής που παλεύει όχι για ποσοτικές αξίες, αλλά για αθάνατα ιδανικά με αρετές πίστης, ηχοχρωματίζει ένα διακαή πόθο ανανέωσης και μεταμόρφωσης του ανθρώπου. Πολλοί άνθρωποι που «χάνουν» την ψυχή τους, την ελπίδα τους, απελπισμένοι, παρακαλούν ακόμη και για τον βιολογικό τους θάνατο επειδή νιώθουν ένα κενό από την έλλειψη νοήματος στις δοκιμασίες της ζωής. Η βιολογική αθανασία δεν είναι θέσφατο, ούτε αποτελεί τεκμήριο της ευτυχίας και κριτήριο πληρότητας στην ανθρώπινη ψυχή. Ο απρόσωπος «κανένας» είναι λιγόψυχος, δέσμιος του εγώ του, ενώ το ανθρώπινο πρόσωπο αγαπά και παλεύει για το αδύνατο, ματώνει, μετανιώνει και ανίσταται, προσδοκώντας με την πίστη του την ατέλειωτη αγάπη και ελπίδα...
Σταμάτης Πορτελάνος
τ. Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Πρόεδρος Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας
