Υπάρχουν βιβλία που επιχειρούν να μας εξηγήσουν μια νέα τεχνολογία. Και υπάρχουν βιβλία που χρησιμοποιούν μια νέα τεχνολογία ως αφορμή για να ξαναθέσουν παλιά, δύσκολα και θεμελιώδη ερωτήματα για τον άνθρωπο. Η Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης — Ένα ταξίδι στο μέλλον του Γιώργου Χατζηβασιλείου, από τις εκδόσεις Διόπτρα, ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Η τρίτη έκδοση του βιβλίου, λίγα χρόνια μετά την πρώτη του κυκλοφορία το 2023, αποτελεί θετική ένδειξη της αναγνωστικής του πορείας. Το ίδιο και το Βραβείο Αναγνωστών της Athens Voice που απέσπασε την ίδια χρονιά. Πρόκειται για ένα έργο που έχει ήδη βρει τη θέση του στη σύγχρονη ελληνική βιβλιογραφία για την τεχνητή νοημοσύνη. Η ιδιαιτερότητά του, όμως, βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο επιλέγει να την κοιτάξει: από τη σκοπιά της φιλοσοφίας και, βαθύτερα, από τη σκοπιά του ίδιου του ανθρώπινου είναι.
Ήδη από την εισαγωγή, ο Χατζηβασιλείου διατυπώνει την κεντρική του θέση: η τεχνολογία δεν είναι κάτι περιφερειακό για την ανθρωπότητα. Δεν είναι ένα εργαλείο που προστέθηκε εκ των υστέρων στην ανθρώπινη ιστορία. Είναι μέρος της ίδιας της φύσης μας. Ο άνθρωπος, σε αντίθεση με τα υπόλοιπα όντα, παράγει τεχνολογία και οργανώνει μέσω αυτής τον κόσμο του. Η τεχνολογία, επομένως, δεν είναι απλώς κάτι που έχουμε· είναι, κατά μία έννοια, κάτι που είμαστε.
Στη σελίδα 132 η διατύπωση γίνεται ακόμη πιο καθαρή: «Η τεχνολογία είναι για μας μια οντολογική πεμπτουσία της ανθρώπινης φύσης». Πρόκειται για μία από τις πιο ενδιαφέρουσες προτάσεις του βιβλίου, επειδή μετατοπίζει τη συζήτηση. Δεν ρωτά πλέον μόνο τι θα κάνει η τεχνητή νοημοσύνη στον άνθρωπο. Μας υποχρεώνει να ρωτήσουμε τι σημαίνει άνθρωπος σε έναν πολιτισμό που υπήρξε εξαρχής τεχνολογικός.
Σε αρκετά σημεία ο αναγνώστης θα συναντήσει ιδέες που έχουν ήδη αναπτυχθεί στη διεθνή βιβλιογραφία, από τον Νικ Μπόστρομ έως στοχαστές όπως ο Γιουβάλ Νόα Χαράρι. Εκεί όμως όπου το βιβλίο αποκτά τη δική του ιδιαίτερη ταυτότητα είναι ακριβώς αυτή η οντολογική διαπραγμάτευση.
Ο συγγραφέας δεν αγνοεί τις σκιές της τεχνολογίας: την εξάρτηση, τη χειραγώγηση, την ανισότητα, τις νέες μορφές ελέγχου. Ο γενικός απολογισμός του, ωστόσο, είναι θετικός. Η τεχνολογία έχει αυξήσει θεαματικά το προσδόκιμο ζωής, απελευθέρωσε τον άνθρωπο από μορφές άγνοιας και αναλφαβητισμού μέσω της γραφής, της τυπογραφίας και αργότερα του διαδικτύου, περιόρισε την ακραία εξάρτηση από τη φύση και δημιούργησε πρωτοφανείς δυνατότητες επικοινωνίας και πολιτισμικής συνύπαρξης.
Εδώ βρίσκεται και ο αντίλογός του προς την απαισιόδοξη τεχνολογική κριτική, ιδίως προς τον Ζακ Ελίλ. Η τεχνολογία και η χρήση της, υποστηρίζει, είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται αναγκαστικά στην τεχνολογία καθαυτή αλλά στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος επιλέγει να τη χρησιμοποιήσει. Η θέση είναι γόνιμη, αν και κάποιες από τις διατυπώσεις του είναι σκόπιμα τολμηρές. «Ο άνθρωπος γυμνός από την τεχνολογία δεν είναι περισσότερο άνθρωπος αλλά ένας πίθηκος», γράφει. Μια φράση που προκαλεί, ίσως περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται, αλλά ταυτόχρονα μας υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε πού τελειώνει ο άνθρωπος και πού αρχίζει το τεχνολογικό του περιβάλλον.
Η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν περνά από την τεχνολογία στη δημοκρατία. Το σκάνδαλο της Cambridge Analytica και η χρήση δεδομένων και αλγοριθμικών εργαλείων με πολιτικούς στόχους αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός νέου κινδύνου: η τεχνητή νοημοσύνη δεν αφορά πλέον μόνο την παραγωγή εικόνων, κειμένων ή πληροφοριών. Αφορά την ίδια την πολιτική συμπεριφορά και, συνεπώς, τη δημοκρατική διαδικασία. Ο Χατζηβασιλείου εξετάζει την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ και το Brexit ως δύο γεγονότα που ανέδειξαν δραματικά τη σχέση τεχνολογίας, δεδομένων, πολιτικής χειραγώγησης και δημοκρατίας.
Εδώ συναντούμε και το ζήτημα της ελεύθερης βούλησης. Ο συγγραφέας κινείται κοντά στη σύγχρονη βιολογική και νευροεπιστημονική σκέψη και προκρίνει περισσότερο τη χιουμιανή από την καντιανή οπτική. Μεταξύ γενετικής προδιάθεσης, βιολογίας, τύχης και ντετερμινισμού, ο χώρος για την ελεύθερη βούληση στενεύει. Κι όμως, κάνει μια κρίσιμη διάκριση: άλλο η ελευθερία οντολογικά και άλλο η ελευθερία πολιτικά. Ακόμη κι αν ο άνθρωπος δεν είναι απόλυτα ελεύθερος με την οντολογική έννοια, η δημοκρατία εξακολουθεί να προϋποθέτει την πολιτική του ελευθερία. Και ίσως εκεί βρίσκεται ένα από τα ανησυχητικότερα παράδοξα της εποχής: εκείνος που είναι βέβαιος ότι δεν χειραγωγείται εύκολα μπορεί ακριβώς γι’ αυτό να είναι περισσότερο ευάλωτος στη χειραγώγηση.
Από εδώ το βιβλίο περνά στην ηθική φιλοσοφία, στον Καντ και στον Χιουμ, στην ερώτηση αν η ηθική πηγάζει από τη νοημοσύνη ή από κάτι βαθύτερα ανθρώπινο. Η τεχνητή νοημοσύνη, τελικά, μας υποχρεώνει να ξαναδούμε όχι μόνο τι είναι νοημοσύνη αλλά και τι είναι ηθική.
Τα τελευταία κεφάλαια ανοίγουν τον ορίζοντα προς τον υπερανθρωπισμό, τον μεταανθρωπισμό και τον σύγχρονο στοχασμό γύρω από τα δεδομένα. Ένα από τα προτερήματα του βιβλίου είναι και η γλώσσα του. Ο Χατζηβασιλείου γράφει απλά χωρίς να απλοποιεί. Δεν απευθύνεται στους μυημένους των φιλοσοφικών εργαστηρίων. Θέλει τον αναγνώστη ενεργό συνομιλητή: να καταλάβει, αλλά κυρίως να αρχίσει να σκέφτεται.
Γι’ αυτό και η πρότασή του για την εισαγωγή της φιλοσοφίας στην εκπαίδευση, από τις μικρότερες ακόμη ηλικίες, έχει ιδιαίτερη σημασία. Η φιλοσοφία για παιδιά δεν είναι πολυτέλεια για τους λίγους ούτε ένα ακόμη μάθημα θεωρίας. Είναι άσκηση στη σκέψη, στην ερώτηση, στον διάλογο, στη διάκριση, στην επιχειρηματολογία. Μαθαίνει, όπως γράφει, «πώς να σκεφτόμαστε» και πώς να αντιμετωπίζουμε καλύτερα τα προβλήματα της ζωής.
Ως εκπαιδευτικός που έχει δουλέψει επί χρόνια με παιδιά, δεν βρίσκω λόγο για να διαφωνήσω. Η φιλοσοφία καλλιεργεί όχι μόνο τη γνώση αλλά και τη μεταγνώση: μας μαθαίνει να κοιτάζουμε τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε. Και ίσως αυτό ακριβώς να είναι ένα από τα σημαντικότερα εφόδια που χρειαζόμαστε στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Γιατί, αν η μηχανή γίνεται ολοένα ικανότερη στο να δίνει απαντήσεις, ο άνθρωπος χρειάζεται περισσότερο από ποτέ να ξέρει να θέτει ερωτήσεις.
«Η δημοκρατία μοιάζει υπό αυτό το πνεύμα να ταυτίζεται οντολογικά με τον άνθρωπο και οι δύο προκείμενες, ο άνθρωπος και η δημοκρατία, εδρεύουν οντολογικά στην αλήθεια», γράφει ο συγγραφέας. Η σκέψη αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος σήμερα. Η δημοκρατία δεν προστατεύεται μόνο με θεσμούς. Προστατεύεται και με ανθρώπους ικανούς να διακρίνουν, να αμφισβητούν, να επιχειρηματολογούν, να αναγνωρίζουν τη χειραγώγηση και, κυρίως, να μην παραδίδουν αβασάνιστα τη σκέψη τους σε κανέναν — ούτε σε άνθρωπο ούτε σε μηχανή.
Κάπου εδώ η φιλοσοφία παύει να μοιάζει με αφηρημένη άσκηση. Όπως σημειώνει ο Χατζηβασιλείου, η φιλοσοφία μετακινεί μακροπρόθεσμα τις πλάκες πάνω στις οποίες στηρίζονται τα έργα και οι μέρες μας. Η θεωρία του χθες είναι σε μεγάλο βαθμό η πράξη του σήμερα. Ίσως, λοιπόν, σκοπός της φιλοσοφίας να μην είναι μόνο η αποσαφήνιση των γλωσσικών πλεγμάτων, αλλά και η τέχνη της ερώτησης: να επιστρέφουμε στο άγνωστο, στο άσκεπτο, στο αινιγματικό.
Τι είναι ο άνθρωπος; Τι είναι ο χρόνος; Τι συμβαίνει στον ηλεκτρισμό του εγκεφάλου μας ώστε να μεταμορφώνεται σε αυτοαντίληψη; Τι είναι ο ύπνος, στον οποίο περνούμε περίπου το ένα τρίτο της ζωής μας; Υπάρχει κάτι πριν από τη γέννηση ή μετά τον θάνατο; Δεν έχει όλες αυτές τις απαντήσεις η επιστήμη. Και ίσως δεν θα τις έχει ποτέ όλες. Αυτό όμως δεν μειώνει την αξία τους. Την αυξάνει.
Το βιβλίο του Γιώργου Χατζηβασιλείου καταλήγει σε μια θέση με την οποία δύσκολα μπορεί κανείς να μη συνομιλήσει: η τεχνολογική επανάσταση της εποχής μας, αν θέλει πραγματικά να υπηρετήσει την ανθρώπινη ευημερία, τον εξανθρωπισμό της συνείδησης και τον υλικό πολιτισμό, χρειάζεται να συνοδευτεί από δύο ακόμη επαναστάσεις: μια εκπαιδευτική και μια δημοκρατική.
Σε αυτό το σημείο δεν έχουμε απλώς έναν κοινό προβληματισμό. Έχουμε μια κοινή αγωνία και, ακόμη περισσότερο, μια κοινή ευθύνη.
Γιατί εν τέλει ίσως αυτό είναι το βασικό μάθημα της Φιλοσοφίας της Τεχνητής Νοημοσύνης: δεν υπάρχει sapiens χωρίς την τεχνολογία και δεν υπάρχει τεχνολογία χωρίς τον sapiens. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν θα ζήσουμε με την τεχνολογία. Αυτό έχει ήδη συμβεί.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιοι άνθρωποι θα είμαστε — ποιοι άνθρωποι γινόμαστε μέσα σε αυτήν.
