Η 12η Οκτωβρίου 1944 αποτελεί μία από τις πιο φορτισμένες ημερομηνίες της νεότερης ελληνικής ιστορίας, καθώς εκείνο το πρωινό η Αθήνα απελευθερώθηκε από τη γερμανική κατοχή, ύστερα από 1.264 ημέρες σκλαβιάς, πείνας, εκτελέσεων, φόβου και καταστροφής, με τον αθηναϊκό λαό να πλημμυρίζει τους δρόμους και να πανηγυρίζει την αποχώρηση των τελευταίων γερμανικών τμημάτων. Επικολλημένο κείμενο
Το χαρμόσυνο μήνυμα απλώθηκε αστραπιαία στην πόλη. Ο «Ριζοσπάστης» της εποχής κατέγραφε ότι οι Γερμανοί εκκένωναν οριστικά την πρωτεύουσα, η γερμανική σημαία κατέβαινε από την Ακρόπολη και ο κόσμος ξεχυνόταν στους δρόμους με ελληνικές σημαίες, ζητωκραυγές, αγκαλιές και δάκρυα, ενώ αντιπροσωπείες του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ κατέθεταν στεφάνι στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη. Επικολλημένο κείμενο
«Φεύγουν»
Η λέξη που κυριαρχούσε εκείνο το πρωινό ήταν μία: «φεύγουν».
Στις συνοικίες της Αθήνας η είδηση της γερμανικής αποχώρησης μετατράπηκε σε ένα αυθόρμητο ξέσπασμα χαράς, καθώς χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στο κέντρο, σε μια πόλη που για περισσότερα από τρία χρόνια είχε γνωρίσει την πείνα, τις εκτελέσεις, τα μπλόκα, τις φυλακίσεις και τον τρόμο της Κατοχής.
Ο συγγραφέας Γιώργος Θεοτοκάς περιέγραψε εκείνη τη μέρα εικόνες με νέους και νέες πάνω σε κάρα, ελληνικές σημαίες, τραμ και καμιόνια γεμάτα παιδιά του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, ακόμη και μικρά παιδιά με ξύλινα τουφέκια να συμμετέχουν στις αυθόρμητες εκδηλώσεις. Επικολλημένο κείμενο
Η Αθήνα γιορτάζει – Ο ΕΛΑΣ περιφρουρεί την πόλη
Σύμφωνα με το υλικό του αρχείου, οι πανηγυρισμοί εξελίχθηκαν μέσα σε συνθήκες τάξης, παρά τη συσσωρευμένη οργή απέναντι στους συνεργάτες των κατακτητών, ενώ δυνάμεις του ΕΛΑΣ ανέλαβαν και την προστασία κρίσιμων υποδομών της Αθήνας και του Πειραιά. Επικολλημένο κείμενο
Τμήματα μηχανικού του ΕΛΑΣ παρενέβησαν για να αποτρέψουν καταστροφές σε υποδομές, μεταξύ άλλων στο αεροδρόμιο του Ελληνικού και στο φράγμα του Μαραθώνα, ενώ δυνάμεις του συγκρούστηκαν με υποχωρούντες Γερμανούς στην Αττική. Επικολλημένο κείμενο
Την ίδια στιγμή, η γερμανική αποχώρηση δεν αφορούσε μόνο την πρωτεύουσα. Τις επόμενες ημέρες απελευθερώθηκαν διαδοχικά πόλεις όπως η Θήβα, η Λαμία, ο Βόλος, η Λάρισα και η Έδεσσα, ενώ στις 30 Οκτωβρίου τμήματα της 11ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ μπήκαν στη Θεσσαλονίκη. Επικολλημένο κείμενο
Η απελευθέρωση δεν ήρθε μόνη της
Η αποχώρηση των Γερμανών συνδέθηκε τόσο με την πορεία του πολέμου στην Ευρώπη και την προέλαση του Κόκκινου Στρατού προς τα Βαλκάνια όσο και με την πολύχρονη δράση της ελληνικής Αντίστασης, η οποία είχε ενισχυθεί σημαντικά τους τελευταίους μήνες της Κατοχής.
Η στρατιωτική και πολιτική ισορροπία, όμως, ήταν ήδη εξαιρετικά εύθραυστη.
Δύο ημέρες μετά την απελευθέρωση έφτασαν στην Αθήνα τα πρώτα βρετανικά στρατεύματα, ενώ στις 18 Οκτωβρίου επέστρεψε επισήμως η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου, μαζί με τον Βρετανό στρατηγό Ρόναλντ Σκόμπι.
Η μεγάλη συγκέντρωση της 18ης Οκτωβρίου
Η άφιξη της κυβέρνησης συνοδεύτηκε από τεράστιες συγκεντρώσεις στην Αθήνα.
Ο Παπανδρέου ανέβηκε στην Ακρόπολη για την έπαρση της ελληνικής σημαίας και στη συνέχεια μίλησε στην Πλατεία Συντάγματος, μπροστά σε ένα τεράστιο πλήθος.
Στον περίφημο «Λόγο της Απελευθέρωσης» μίλησε για εθνική ενότητα, εκλογές, ανασύνταξη των ενόπλων δυνάμεων και τιμωρία των συνεργατών των κατακτητών, ενώ μέσα στις συνεχείς κραυγές του πλήθους εκφώνησε και τη φράση «πιστεύομεν εις την Λαοκρατίαν».
Μια χώρα ελεύθερη αλλά κατεστραμμένη
Η Ελλάδα έβγαινε από την Κατοχή με τεράστιες ανθρώπινες και υλικές απώλειες, με τις ακριβείς εκτιμήσεις να διαφέρουν ανά πηγή, αλλά με όλες τις μεταπολεμικές καταγραφές να συγκλίνουν στην εικόνα μιας χώρας βαθιά τραυματισμένης.
Σύμφωνα με στοιχεία που παρατίθενται στο αρχείο, η Ελλάδα έχασε περίπου το 10% του πληθυσμού της από πείνα, κακουχίες, βομβαρδισμούς, πολεμικές συγκρούσεις και εκτελέσεις, ενώ οι εβραϊκές κοινότητες της χώρας αποδεκατίστηκαν, χάνοντας περίπου το 87% του προπολεμικού πληθυσμού τους.
Παράλληλα, εκατοντάδες χωριά καταστράφηκαν, το οδικό και σιδηροδρομικό δίκτυο υπέστη τεράστιες ζημιές, το λιμάνι του Πειραιά και άλλες βασικές υποδομές είχαν πληγεί βαριά, ενώ μεγάλο μέρος του εμπορικού στόλου και των κατοικιών είχε χαθεί.
Η σκιά του Δεκέμβρη
Η 12η Οκτωβρίου υπήρξε η μεγάλη ημέρα της ελευθερίας, αλλά όχι το τέλος της σύγκρουσης.
Οι εβδομάδες που ακολούθησαν σημαδεύτηκαν από διαρκείς πολιτικές εντάσεις γύρω από τον αφοπλισμό των αντιστασιακών οργανώσεων, τη συγκρότηση του μεταπολεμικού κράτους και τον έλεγχο της εξουσίας, ώσπου τον Δεκέμβριο η Αθήνα μετατράπηκε σε πεδίο ανοιχτής ένοπλης σύγκρουσης.
Γι’ αυτό η 12η Οκτωβρίου 1944 έμεινε στην ιστορία ως μια ημέρα σχεδόν απόλυτης χαράς, αλλά και ως η σύντομη στιγμή κατά την οποία μια εξαντλημένη πόλη πίστεψε ότι η απελευθέρωση θα άνοιγε χωρίς άλλες πληγές τον δρόμο προς μια νέα εποχή.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, η Αθήνα θα βρισκόταν ξανά στις φλόγες.
