Η εικόνα ανθρώπων που μοιράζονται το ίδιο τραπέζι ή ταξιδεύουν δίπλα-δίπλα, έχοντας όμως το βλέμμα τους καθηλωμένο σε μια οθόνη, αποτελεί πλέον τον κανόνα της σύγχρονης καθημερινότητας. Παρά τη διαρκή και άμεση διαθεσιμότητα της επικοινωνίας, εγείρεται ένα κρίσιμο ζήτημα: πόσο πεδίο απομένει για μια αυθεντική και ουσιαστική σύνδεση με τους γύρω μας;
Το ερώτημα αυτό αναλύεται στο συγγραφικό έργο «How Digital Screen Use Alienates Human Societies» του Vidar Halldorsson, καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ισλανδίας. Όπως επισημαίνει ο ερευνητής, η μεταφορά της κοινωνικότητας στο ψηφιακό περιβάλλον μετασχηματίζει ριζικά τις καθημερινές συναναστροφές, τους προσωπικούς δεσμούς και την αίσθηση του ανήκειν. Κεντρικός άξονας της προβληματικής του είναι ότι η συστηματική υποκατάσταση της φυσικής παρουσίας από ψηφιακά μέσα αφαιρεί θεμελιώδη στοιχεία που συγκροτούν τους ανθρώπινους δεσμούς.
Οι υπεροχές της δια ζώσης επαφής
Η δια ζώσης αλληλεπίδραση υπερβαίνει κατά πολύ τη γυμνή ανταλλαγή λέξεων. Η οπτική επαφή, η στάση του σώματος, οι μικροεκφράσεις και η σωματική απόσταση προσφέρουν κρίσιμα δεδομένα για τη συναισθηματική κατάσταση και τις αντιδράσεις του συνομιλητή.
Παρότι τα ψηφιακά κανάλια μεταφέρουν ένα μέρος αυτών των ενδείξεων, η παντελής απουσία της κοινής χωρικής παρουσίας φτωχαίνει τη δυναμική της επικοινωνίας. Ο Ισλανδός κοινωνιολόγος υπογραμμίζει ότι η διαμεσολάβηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των αλγορίθμων επηρεάζει τη δομή της ίδιας της κοινωνικής ζωής.
Την επιστημονική βάση αυτής της θέσης ενισχύει σχετική έρευνα του Πανεπιστημίου Yale. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η πρόσωπο με πρόσωπο αλληλεπίδραση προκαλεί εντονότερη δραστηριοποίηση των εγκεφαλικών δικτύων κοινωνικής επεξεργασίας και υψηλότερο νευρωνικό συντονισμό μεταξύ των συνομιλητών σε σύγκριση με την ψηφιακή επικοινωνία μέσω πλατφορμών τύπου Zoom.
Η αξία των «μικρών» αλληλεπιδράσεων
Οι σύντομες, φαινομενικά ασήμαντες χειρονομίες της καθημερινότητας -ένας σύντομος χαιρετισμός, ένα χαμόγελο ή μια στιγμιαία συνομιλία στην αναμονή- συνιστούν τη ραχοκοκαλιά της κοινωνικής συνοχής.
Βασιζόμενος στις θεωρίες των «τελετουργιών αλληλεπίδρασης», ο Halldorsson εξηγεί ότι οι επαναλαμβανόμενες αυτές επαφές χτίζουν οικειότητα και προσφέρουν αμοιβαία επιβεβαίωση. Η συνεχής εστίαση της προσοχής στις έξυπνες συσκευές συρρικνώνει δραματικά τις ευκαιρίες για τέτοιες αυθόρμητες ανταλλαγές. Ο ίδιος εκτιμά ότι η περίοδος της πανδημίας λειτούργησε ως καταλύτης για την ψηφιοποίηση συλλογικών δραστηριοτήτων, με αποτέλεσμα να διασπαστούν οι αλυσίδες των καθημερινών τελετουργιών που παρείχαν σταθερότητα, ασφάλεια και ανθρώπινη ζεστασιά.
Το φαινόμενο της απομόνωσης και τα όρια της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η σταδιακή εξαφάνιση των αυθόρμητων επαφών συνδέεται άμεσα με την κλιμάκωση του φαινομένου της κοινωνικής απομόνωσης.
Ενδεικτική είναι μελέτη που κάλυψε τα έτη 1979 έως 2020 στην Αγγλία και την Ουαλία, όπου καταγράφηκε αύξηση στους θανάτους αδιευκρινίστου αιτίας -δείκτης που χρησιμοποιήθηκε εμμέσως για περιπτώσεις όπου η προχωρημένη αποσύνθεση της σορού εμπόδιζε τη διαπίστωση της αιτίας. Παρά τους μεθοδολογικούς περιορισμούς, η τάση αυτή ερμηνεύτηκε ως πιθανή ένδειξη σοβαρών ρηγμάτων στα δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης.
Ταυτόχρονα, τίθεται το ερώτημα αν τα ψηφιακά chatbots και οι εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης δύνανται να υποκαταστήσουν τη συντροφικότητα. Ο Halldorsson εισάγει την έννοια της «κοινωνικής μαγείας» -της συναισθηματικής φόρτισης, της κοινής προσοχής και του αισθήματος συμμετοχής που γεννώνται όταν οι άνθρωποι συνευρίσκονται φυσικά. Κατά τον ίδιο, η εμπειρία αυτή είναι αδύνατον να αναπαραχθεί από οποιαδήποτε ψηφιακή διεπαφή, όσο εξελιγμένη κι αν είναι.
Η καλλιέργεια της «κοινωνικής αίσθησης»
Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η συχνή φυσική επαφή καλλιεργεί μια άτυπη «έκτη αίσθηση»: Τη συναισθηματική αντίληψη που επιτρέπει στον άνθρωπο να αποκωδικοποιεί το κλίμα μιας ομάδας, να διαγιγνώσκει την αμηχανία και να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του.
Η κοινωνική αλληλεπίδραση αποτελεί τον θεμελιώδη συνδετικό κρίκο μεταξύ του ατόμου και της κοινότητας. Εάν κάθε κενός χρόνος καταλαμβάνεται από ψηφιακό περιεχόμενο και κάθε φυσική συνάντηση διακόπτεται από ειδοποιήσεις, η αυθόρμητη ανθρώπινη επαφή παραμερίζεται, συμπαρασύροντας τις μικρές στιγμές που μετατρέπουν μια απλή γνωριμία σε ουσιαστικό δεσμό.
