Πόσες φορές κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης ή κατά τη σύνταξη ενός κειμένου δεν δημιουργείται η αμφιβολία αν μια φράση είναι συντακτικά ή γραμματικά ορθή; Τα γλωσσικά ατοπήματα εμφανίζονται αβίαστα στον καθημερινό λόγο, χωρίς αυτό να συνεπάγεται απαραίτητα έλλειψη μόρφωσης, όπως υπογραμμίζει ο καθηγητής γλωσσολογίας Χριστόφορος Χαραλαμπάκης.
Ακόμη και επαγγελματίες του λόγου, όπως δημοσιογράφοι και πολιτικοί, υποπίπτουν συχνά σε εκφραστικά σφάλματα. Ακολουθεί ένας αναλυτικός οδηγός για τη διόρθωση των συνηθέστερων γλωσσικών παρανοήσεων.
1. «Πολύ» και «πολλή»: Η κανόνας των γενών
Η ορθογραφία της λέξης εξαρτάται από το γένος του ουσιαστικού που ακολουθεί:
- Με ένα «λ» και «υ» (πολύ): Χρησιμοποιείται όταν ακολουθεί αρσενικό ή ουδέτερο ουσιαστικό (π.χ. πολύ κόσμος, πολύ κρύο).
- Με δύο «λ» και «η» (πολλή): Χρησιμοποιείται αποκλειστικά όταν ακολουθεί θηλυκό ουσιαστικό (π.χ. πολλή δουλειά, πολλή υπομονή).
2. «Χάρη σε» έναντι «εξαιτίας»: Η σημασιολογική διαφορά
- Χάρη σε: Διαθέτει πάντοτε θετική σημασία (π.χ. «Χάρη σε σένα τα καταφέραμε»).
- Εξαιτίας: Χρησιμοποιείται αποκλειστικά για αρνητική αιτιολογία (π.χ. «Εξαιτίας της κακοκαιρίας ακυρώθηκε η πτήση»).
3. «Που» και «πως»: Πότε παίρνουν τόνο
- Με τόνο (πού / πώς): Όταν εκφράζουν ευθεία ή πλάγια ερώτηση (π.χ. «Πού πηγαίνεις;», «Δεν ξέρω πώς συνέβη»).
- Χωρίς τόνο (που / πως): Όταν το «που» λειτουργεί ως σύνδεσμος ή αναφορική αντωνυμία (αντικαθίσταται από το «το οποίο») και όταν το «πως» είναι ειδικός σύνδεσμος (αντικαθίσταται από το «ότι»).
4. «Καταρχάς» και «καταρχήν»: Δύο διαφορετικές έννοιες
- Καταρχάς (ή κατ' αρχάς): Σημαίνει αρχικά, εν πρώτοις (π.χ. «Καταρχάς, ας συστηθούμε»).
- Καταρχήν (ή κατ' αρχήν): Σημαίνει στα βασικά σημεία, κατά βάση (π.χ. «Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε καταρχήν»).
5. Η άκλιτη φύση του «επικεφαλής»
Η λέξη επικεφαλής προέρχεται από τη φράση «επί της κεφαλής» και είναι άκλιτη. Δεν σχηματίζει τύπους όπως «του επικεφαλή» ή «τους επικεφαλείς». Παραμένει αμετάβλητη σε όλες τις πτώσεις και τους αριθμούς (π.χ. «ο επικεφαλής», «των επικεφαλής»).
6. Η περιττή χρήση της πρόθεσης στο «ανέκαθεν»
Η επίθηση -θεν δηλώνει ήδη την προέλευση (αφαιρετική πτώση). Συνεπώς, η έκφραση «από ανέκαθεν» θεωρείται πλεονασμός. Το ορθό είναι σκέτο το «ανέκαθεν» (π.χ. «Ήταν ανέκαθεν συνεπής»).
7. «Μεγεθύνω» και «μεγέθυνση»: Η ετυμολογία από το «μέγεθος»
Οι λέξεις παράγονται από το μέγεθος και όχι από ανύπαρκτο τύπο «μέγενθος». Ως εκ τούτου, η προσθήκη του «ν» είναι εσφαλμένη (ορθό: μεγεθύνω, μεγέθυνση).
8. «Στο πλαίσιο» (Ενικός αριθμός)
Το πλαίσιο αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο όριο/κάδρο. Η φράση διατυπώνεται στον ενικό αριθμό: «στο πλαίσιο» και όχι «στα πλαίσια» (π.χ. «Η εκδήλωση έγινε στο πλαίσιο του φεστιβάλ»).
9. Διαφοροποίηση μεταξύ «ότι» και «ό,τι»
- Ότι (ειδικός σύνδεσμος): Ισοδυναμεί με το «πως» και δεν παίρνει υποδιαστολή (π.χ. «Πιστεύω ότι έχεις δίκιο»).
- Ό,τι (αναφορική αντωνυμία): Ισοδυναμεί με το «οτιδήποτε» και γράφεται με υποδιαστολή (π.χ. «Κάνε ό,τι θέλεις»).
10. «Ωρίμαση» ή «ωρίμανση»;
Το ουσιαστικό ωρίμαση παράγεται από το ρήμα «ωριμάζω» (όπως εξετάζω – εξέταση). Η κατάληξη -νση αφορά ρήματα σε -αίνω (π.χ. ρυπαίνω – ρύπανση, θέρμανση).
11. Χρονικές εγκλίσεις: «Απαυδήσει» vs «Απηύδησε» και «Παράγγειλα» vs «Παρήγγειλα»
- Ενεστώτας / Μέλλοντας: Διατηρείται η αρχική μορφή του ρήματος χωρίς εσωτερική αύξηση (π.χ. «πρέπει να απαυδήσει»).
- Παρελθοντικοί χρόνοι: Ενεργοποιείται η εσωτερική αύξηση (π.χ. «απηύδησε», «παρήγγειλα»). Ωστόσο, στην προστακτική ή στον αόριστο χωρίς αύξηση, το ορθό είναι «παράγγειλα».
12. «Οκτώβριος» ή «Οκτώμβριος»;
Ο επιστημονικά ορθός τύπος είναι Οκτώβριος. Η προσθήκη του «μ» παρατηρείται συχνά λόγω αναλογικής επίδρασης από τους γειτονικούς μήνες «Νοέμβριος» και «Δεκέμβριος».
13. «Παρεμπιπτόντως»: Η ορθή γραφή
Το επίρρημα σχηματίζεται με την εμβόλιμη πρόθεση και το σωστό είναι παρεμπιπτόντως (και όχι «παρεπιπτόντως»).
