Πότε, άραγε, μια κοινωνία βρίσκεται σε παρακμή; Πότε έχει εγκαταλείψει τα μεγάλα οράματα, τις ένδοξες διαδρομές και τις χρυσές σελίδες της ιστορίας της; Και, κυρίως, πώς μπορεί να αναγνωρίσει εγκαίρως τα σημάδια της δικής της φθοράς; Αξίζει να αναζητήσουμε απαντήσεις μέσα από ιστορικές διαδρομές που, χωρίς να ταυτίζονται με το παρόν, μας επιτρέπουν μέσα από τις αναλογίες τους να αναρωτηθούμε εάν και η δική μας κοινωνία βαδίζει σήμερα σε μονοπάτια παρακμής.
Η παρακμή μιας κοινωνίας αρχίζει όταν στους πολίτες της εδραιώνεται το αίσθημα της αδικίας και της αφαίμαξης, ενώ εκείνοι που έχουν οριστεί και οφείλουν να τους προστατεύουν μετατρέπουν τη δημόσια ευθύνη σε μηχανισμό διατήρησης της εξουσίας και των προνομίων τους. Αρχίζει όταν η εργασία δεν εξασφαλίζει αξιοπρεπή διαβίωση, όταν η εντιμότητα αντιμετωπίζεται ως αδυναμία, όταν η αξιοσύνη δεν αναγνωρίζεται και όταν η διεκδίκηση του δικαίου αντιμετωπίζεται ως ενόχληση ή ακόμη και τιμωρείται. Τότε διαβρώνεται ο σημαντικότερος ίσως δεσμός που συγκρατεί μια κοινωνία, η εμπιστοσύνη ότι οι θεσμοί λειτουργούν για όλους και υπηρετούν το κοινό συμφέρον.
Η Ιστορία προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα. Στην αρχαϊκή Αθήνα, πριν από τις μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα, η υπερχρέωση μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και στην υποδούλωση του οφειλέτη. Η οικονομική εξάρτηση μπορούσε να φθάσει μέχρι την απώλεια της προσωπικής ελευθερίας. Με τη σεισάχθεια, ο Σόλων επιχείρησε να αντιμετωπίσει μια βαθιά κοινωνική κρίση, καταργώντας τα χρέη που βάραιναν τους πολίτες και τη δουλεία για χρέη. Η πολιτική σημασία αυτής της παρέμβασης παραμένει ισχυρή ακόμη και σήμερα, καθώς διατρανώνει ότι μια πολιτεία υπονομεύει το ίδιο της το μέλλον όταν επιτρέπει η επιβίωση των πολλών να εξαρτάται από την ανεξέλεγκτη ισχύ των λίγων.
Πολλούς αιώνες αργότερα, στη Γαλλία του Παλαιού Καθεστώτος, τα κοινωνικά προνόμια, τα φεουδαρχικά βάρη και ο αποκλεισμός μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού από την πολιτική εξουσία συναντήθηκαν με τη δημοσιονομική κρίση και τις κακές σοδειές του 1788. Η μοναρχία αποδείχθηκε ανίκανη να ανταποκριθεί στις πιέσεις μιας κοινωνίας που άλλαζε. Οι παράγοντες αυτοί συγκαταλέγονται στις συνθήκες που οδήγησαν στη Γαλλική Επανάσταση. Η αδικία, βέβαια, δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει κάθε ιστορική ανατροπή. Όταν όμως συσσωρεύεται, όταν γίνεται καθημερινή εμπειρία και, κυρίως, όταν η εξουσία αρνείται ή αδυνατεί να τη διορθώσει, η κοινωνική κρίση μπορεί να αποκτήσει εκρηκτικές διαστάσεις.
Ανάλογα διδάγματα προσφέρει και η Ρωσία των αρχών του 20ού αιώνα. Η Ρωσική Επανάσταση του 1917 δεν γεννήθηκε ασφαλώς μέσα σε ιστορικό κενό ούτε μπορεί να αποδοθεί σε μία και μοναδική αιτία. Πίσω της βρίσκονταν βαθιές κοινωνικές ανισότητες, η δύσκολη θέση μεγάλου μέρους της αγροτικής τάξης, οι σκληρές συνθήκες ζωής και εργασίας πολλών εργατών, ο περιορισμένος πολιτικός πλουραλισμός και η αδυναμία του τσαρικού καθεστώτος να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που μεταβαλλόταν. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος επιδείνωσε δραματικά αυτές τις αντιθέσεις: οι τεράστιες ανθρώπινες απώλειες, οι ελλείψεις τροφίμων και καυσίμων, ο πληθωρισμός και η γενικευμένη εξάντληση ενίσχυσαν την κοινωνική δυσαρέσκεια και αποδυνάμωσαν ακόμη περισσότερο την εμπιστοσύνη προς το καθεστώς.
Τον Φεβρουάριο του 1917, οι κινητοποιήσεις στην Πετρούπολη, στις οποίες κεντρική θέση είχαν οι διαμαρτυρίες για την έλλειψη τροφίμων και τις συνθήκες διαβίωσης, εξελίχθηκαν σε γενικευμένη πολιτική κρίση και τελικά στην παραίτηση του τσάρου Νικολάου Β΄. Τον Οκτώβριο ακολούθησε η κατάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους. Η ιστορική πορεία υπήρξε σύνθετη και οι συνέπειές της βαθιές και συχνά τραγικές. Ωστόσο, ένα δίδαγμα παραμένει δύσκολο να αγνοηθεί πως όταν μεγάλα τμήματα μιας κοινωνίας αισθάνονται ότι υποφέρουν χωρίς προοπτική, ενώ η πολιτική εξουσία αδυνατεί να ακούσει, να μεταρρυθμίσει και να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη, η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να μετατραπεί σε κρίση του ίδιου του πολιτικού συστήματος.
Τα παραδείγματα αυτά μας επιτρέπουν μια ευρύτερη διαπίστωση. Η κοινωνική συνοχή και σταθερότητα απαιτούν ουσιαστική ισότητα ευκαιριών, κοινωνική δικαιοσύνη, δυνατότητα συμμετοχής και θεσμούς ικανούς να διορθώνουν τις ανισορροπίες και να περιορίζουν τις ανισότητες. Και κάτι ακόμη πολύ σημαντικό που πρέπει να έχουμε υπόψη μας είναι ότι η σιωπή των ανθρώπων δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην απόδειξη συναίνεσης. Μπορεί να εκφράζει φόβο, εξάντληση, απογοήτευση ή, ακόμη χειρότερα, την πεποίθηση ότι καμία διαμαρτυρία δεν πρόκειται να εισακουστεί και ότι κάθε αντίδραση είναι περιττή και μάταιη. Μια εξουσία που εκλαμβάνει ή ερμηνεύει αυτή τη σιωπή ως επιτυχία κινδυνεύει να χάσει την επαφή της με την πραγματικότητα.
Η αφαίμαξη, άλλωστε, δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά μπορεί κάλλιστα να είναι θεσμική, επαγγελματική και ηθική. Συντελείται όταν αφαιρείται από τον άνθρωπο η φωνή του, όταν απαξιώνεται η προσφορά του, όταν η αξιοκρατία υποχωρεί μπροστά στην προσωπική εύνοια και όταν αποφάσεις που επηρεάζουν καθοριστικά τη ζωή του λαμβάνονται χωρίς διαφάνεια, αιτιολόγηση και λογοδοσία. Τότε ο πολίτης αρχίζει να πιστεύει ότι η συνέπεια, η εργατικότητα, η γνώση και η προσφορά δεν αρκούν και ότι για να προχωρήσει πρέπει πρωτίστως να είναι αρεστός στους ισχυρούς. Και όταν μια τέτοια αντίληψη παγιωθεί, το δηλητήριο ξεπερνάει τους θεσμούς ή τους οργανισμούς και διαχέεται σταδιακά σε ολόκληρη την κοινωνία.
Η ευθύνη της ηγεσίας κρίνεται ακριβώς στην ικανότητά της να ακούει πριν η δυσαρέσκεια μετατραπεί σε ρήξη, να διορθώνει πριν η αδικία παγιωθεί και να λογοδοτεί πριν η εμπιστοσύνη χαθεί. Η κατοχή εξουσίας συνεπάγεται αυξημένη υποχρέωση δικαιοσύνης και όχι δικαίωμα αυθαιρεσίας. Όσο μεγαλύτερη είναι η εξουσία τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι και η ευθύνη που τη συνοδεύει.
Μια κοινωνία μπορεί να αντέξει στερήσεις, ακόμη και μεγάλες, όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι τα βάρη κατανέμονται δίκαια και ότι οι θυσίες υπηρετούν έναν κοινό σκοπό. Η αντοχή της, όμως, υπονομεύεται όταν οι πολλοί καλούνται διαρκώς να πληρώνουν το κόστος, ενώ οι λίγοι διατηρούν τα προνόμια, την προστασία και την ασυλία τους.
Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το πιο επικίνδυνο σημάδι παρακμής: όχι η ύπαρξη της αδικίας, αλλά η εξοικείωση μαζί της. Η παρακμή βαθαίνει όταν το άδικο παύει να προκαλεί αντίδραση και αρχίζει να θεωρείται φυσιολογικό, όταν οι άνθρωποι παύουν να πιστεύουν ότι κάτι μπορεί να αλλάξει.
Και αντιστρόφως, από εκεί ακριβώς μπορεί να αρχίσει και η αναγέννηση μιας κοινωνίας: όταν η δικαιοσύνη παύει να αποτελεί σύνθημα και γίνεται δεσμευτικός κανόνας, όταν η αξιοκρατία υπερισχύει της εύνοιας, η λογοδοσία της αυθαιρεσίας και η ευθύνη του προνομίου.
Και ο κανόνας αυτός οφείλει να ισχύει για όλους, αλλά πρώτα και αυστηρότερα για εκείνους που ασκούν εξουσία.
Υστερόγραφο: Την πεποίθηση αυτή δεν την απέκτησα πρόσφατα. Την κουβαλώ, με διαφορετική ασφαλώς ωριμότητα κάθε φορά, από τα νεανικά μου χρόνια. Από τότε παρατηρούσα γύρω μου σημάδια μιας αργής μεταβολής: αξίες που υποχωρούσαν, θεσμούς που έχαναν σταδιακά το κύρος τους, συλλογικές αναφορές που εξασθενούσαν και μια ολοένα εντονότερη μετατόπιση από το «εμείς» προς το «εγώ».
Το έβλεπα στην κυριαρχία μιας διασκέδασης χωρίς αύριο, στην ανάγκη για διαρκή κατανάλωση και άμεση ικανοποίηση, στην αποδυνάμωση των οικογενειακών και κοινωνικών δεσμών, στην υποχώρηση της έννοιας της κοινότητας και στην επέλαση ενός ατομικισμού που παρουσίαζε την προσωπική επιτυχία ως υπέρτατο σκοπό, ανεξάρτητα πολλές φορές από το συλλογικό κόστος.
Δεν εξιδανικεύω το παρελθόν. Κάθε εποχή εξάλλου είχε τις αδικίες, τις αντιφάσεις και τις δικές της μορφές υποκρισίας. Εκείνο όμως που με προβλημάτιζε ήδη από τότε ήταν η σταδιακή απώλεια της αίσθησης ότι ο άνθρωπος δεν υπάρχει μόνο ως άτομο αλλά και ως μέλος μιας κοινότητας, ότι έχει δικαιώματα, αλλά ταυτόχρονα έχει ευθύνη απέναντι στον διπλανό του, στην οικογένειά του, στους θεσμούς και στην κοινωνία μέσα στην οποία ζει.
Ίσως, λοιπόν, η παρακμή να μην αρχίζει με κάποιο μεγάλο και θεαματικό γεγονός. Ίσως αρχίζει πολύ νωρίτερα και πολύ πιο αθόρυβα: όταν η κοινότητα μετατρέπεται σε άθροισμα απομονωμένων ατόμων, όταν η αλληλεγγύη θεωρείται αφέλεια, όταν η προσφορά υποχωρεί απέναντι στο προσωπικό όφελος και όταν το ερώτημα «τι κοινωνία θέλουμε να είμαστε;» αντικαθίσταται από το πολύ στενότερο «τι μπορώ εγώ να κερδίσω;».
Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται και η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας: να ξαναβρούμε το “εμείς”, χωρίς να ακυρώσουμε το “εγώ”, να ξαναχτίσουμε κοινότητα χωρίς να στερήσουμε την ελευθερία, να επαναφέρουμε την ευθύνη δίπλα στο δικαίωμα.
