Είναι ανάγκη να κατανοούμε τον τρόπο λειτουργίας και το ρόλο των ΜΜΕ. Λόγω της διαμεσολάβησης των μίντια μεταξύ των θεσμών του κράτους και της κοινωνίας, αποκτούν βαρύνοντα ρόλο. Έχουν σχέση με τον ενεργό πολίτη απέναντι στον χρήστη-καταναλωτή πληροφοριών.
Για τούτο ο μιντιακός γραμματισμός μας παρέχει τα εφόδια όχι μόνο να κατανοήσουμε, αλλά και πώς να ελέγχουμε την εγκυρότητα και την ποιότητα του δημόσιου λόγου των μέσων.
Αφορά, με άλλα λόγια στην ικανότητα να εντοπίζουμε:
Ποιος μιλάει και γιατί.
Ποιες φωνές αποκλείονται.
Πώς κατασκευάζεται η πραγματικότητα μέσα από τα μέσα.
Ποιος ωφελείται από τη διάδοση συγκεκριμένων ειδήσεων.
Το θέμα δεν είναι προσωπικό, αλλά σχετίζεται με τις δομές και τους κυρίαρχους λόγους που λανθάνουν πίσω απο τα πρόσωπα. Το ερώτημα δεν είναι «ποιος μιλάει» όπως έχει διερωτηθεί ο Φουκώ, αλλά «ποιος αποφασίζει ποιοι και τι θα πουν».
Αλλά το ερώτημα θα έμενε ανεπαρκές, αν το όλο θέμα δεν τοποθετηθεί στο σήμερα και στο αύριο των εξελίξεων στα μέσα επικοινωνίας.
Υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές στην εξέλιξη των συστημάτων επικοινωνίας.
Συγκεκριμένα το μοντέλο που κυριάρχησε, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης για περισσότερο από έναν αιώνα βασίζονταν σε μια σχετικά σταθερή αρχή: λίγοι παρήγαν περιεχόμενο και πολλοί το κατανάλωναν.
Η εφημερίδα, το ραδιόφωνο και κυρίως η τηλεόραση συγκροτούσαν ένα επικοινωνιακό μοντέλο «ενός προς όλους», όπου η πληροφορία ακολουθούσε μονόδρομη πορεία από το κέντρο προς την περιφέρεια. Οι δημοσιογράφοι, οι εκδότες και οι τηλεοπτικοί σταθμοί λειτουργούσαν ως “θυροφύλακες” , αποφασίζοντας ποια γεγονότα άξιζαν να μετατραπούν σε δημόσια είδηση και ποια θα έμεναν εκτός δημόσιας σφαίρας.
Η ψηφιακή επανάσταση και ιδιαίτερα η ανάπτυξη του διαδικτύου και των κοινωνικώνδικτύων ανατρέπει αυτή τη δομή. Δεν αφορά απλώς σε μια τεχνολογική εξέλιξη. Συνιστά έναν νέο τρόπο οργάνωσης της δημόσιας επικοινωνίας. Η εποχή της μετα-τηλεόρασης χαρακτηρίζεται από τη σύγκλιση διαφορετικών μέσων, τη διαδραστικότητα, την εξατομίκευση του περιεχομένου και την κατάργηση των αυστηρών ορίων ανάμεσα στον παραγωγό και τον καταναλωτή της πληροφορίας. Ο τηλεθεατής μετατρέπεται σε χρήστη, σχολιαστή, δημιουργό και διανομέα περιεχομένου.
Το νέο επικοινωνιακό περιβάλλον περιγράφεται συχνά ως μετάβαση από το μοντέλο «ενός προς όλους» στο μοντέλο «όλων προς όλους». Κάθε πολίτης διαθέτει πλέον τα τεχνικά μέσα να δημοσιεύσει κείμενα, εικόνες και βίντεο, να μεταδώσει ζωντανά γεγονότα και να απευθυνθεί σε δυνητικά παγκόσμιο κοινό.
Η δημόσια σφαίρα αποκτά πολυφωνία και μεγαλύτερη συμμετοχικότητα, ενώ η διάκριση ανάμεσα σε επαγγελματία δημοσιογράφο και απλό χρήστη γίνεται λιγότερο σαφής. Οι κρίνοντες κρίνονται, κανείς δεν διαθέτει το μονοπώλιο του δημόσιου λόγου, κάτι που πρέπει όλοι να κατανοήσουμε.
Ωστόσο, η δημοκρατικοποίηση της παραγωγής περιεχομένου, δεν συνεπάγεται και δημοκρατικοποίηση της ισχύος. Αντίθετα, η εποχή των κοινωνικών δικτύων αναδεικνύει νέες μορφές εξουσίας, λιγότερο ορατές αλλά ιδιαίτερα αποτελεσματικές.
Στον πυρήνα τους βρίσκονται οι αλγόριθμοι, δηλαδή τα υπολογιστικά συστήματα που επιλέγουν ποιο περιεχόμενο θα προβληθεί, σε ποιον, πότε και με ποια σειρά.
Ενώ τα παραδοσιακά Μέσα ασκούσαν την ισχύ τους μέσω του προγράμματος και της επιλογής των ειδήσεων, οι ψηφιακές πλατφόρμες ασκούν ισχύ μέσω της επικέντρωσης της προσοχής. Ο χρήστης έχει την αίσθηση ότι επιλέγει ελεύθερα τι θα παρακολουθήσει, στην πραγματικότητα όμως η ορατότητα κάθε ανάρτησης καθορίζεται από αλγοριθμικά κριτήρια που παραμένουν αδιαφανή. Η πληροφορία δεν εξαφανίζεται μέσω λογοκρισίας· απλώς παύει να γίνεται ορατή.
Σε αυτό το πλαίσιο, η εξουσία μετατοπίζεται από τους παραδοσιακούς εκδότες στις ψηφιακές πλατφόρμες. Εταιρείες όπως οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι μηχανές αναζήτησης δεν παράγουν απαραίτητα οι ίδιες το περιεχόμενο· ελέγχουν όμως την κυκλοφορία του. Διαμορφώνουν έτσι ένα νέο είδος συμβολικής ισχύος, καθώς καθορίζουν τι θα γίνει δημοφιλές, ποια θέματα θα αναδειχθούν και ποιες απόψεις θα αποκτήσουν δημόσια απήχηση.
Οι αλγόριθμοι δεν απαγορεύουν· ταξινομούν, προτεραιοποιούν και κατευθύνουν. Έτσι συγκροτούν ένα νέο καθεστώς ορατότητας, όπου το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι ποιος μιλάει, αλλά ποιος ακούγεται.
Κατά συνέπεια, παρά τη μετάβαση στο μοντέλο «όλων προς όλους», η επικοινωνία δεν έχει γίνει ισότιμη. Αντί για την παλαιά συγκέντρωση της ισχύος στα παραδοσιακά μέσα, εμφανίζεται μια νέα συγκέντρωση γύρω από τις μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες και τις τεχνολογίες επεξεργασίας δεδομένων. Η εξουσία δεν καταργήθηκε· άλλαξε μορφή. Είναι περισσότερο αποκεντρωμένη ως προς την παραγωγή περιεχομένου, αλλά περισσότερο συγκεντρωμένη ως προς τον έλεγχο της κυκλοφορίας και της ορατότητάς του. Ιδιαίτερα η τρομερή επίδραση του τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), και ο έλεγχός της από ορισμένα μόνο επιχειρηματικά κέντρα, διαμορφώνει υπέρμετρα συστήματα ελέγχου της πραγματικότητας από μια ολιγαρχία του πλούτου. Δεν είναι τυχαίες οι φωνές που ακούγονται για την «επιβράδυνση» στην ανάπτυξη της ΤΝ προκειμένου να ενισχυθούν αντίστοιχοι οι κοινωνικοί και ανθρώπινοι θεσμοί ελέγχου της νέας πραγματικότητας. Το θέμα της πολιτικής και η υποτελής σχέση της με την αγορά, επανέρχεται πιό έντονα.
Η μεγαλύτερη πρόκληση για τις σύγχρονες δημοκρατίες δεν είναι πλέον μόνο η προστασία της ελευθερίας του λόγου. Είναι επίσης η διασφάλιση της διαφάνειας των αλγορίθμων, της λογοδοσίας των ψηφιακών πλατφορμών και της δυνατότητας των πολιτών να κατανοούν τους μηχανισμούς που διαμορφώνουν την ενημέρωσή τους.
Ποιοι και πώς ελέγχουν τους μηχανισμούς; Στην εποχή των αλγορίθμων, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος παράγει την πληροφορία, αλλά ποιος αποφασίζει ποια πληροφορία θα γίνει ορατή και ποια θα χαθεί μέσα στον αχανή κόσμο του διαδικτύου.
