Το ξεφτέρι είναι η λαϊκή ονομασία αρπακτικού πουλιού, γνωστού για την ταχύτητα και την εντυπωσιακή επιδεξιότητά του στο κυνήγι. Μπορεί να καταδιώκει μικρότερα πουλιά ακόμη και στον αέρα, αλλάζοντας απότομα κατεύθυνση και αντιδρώντας αστραπιαία. Δεν είναι δύσκολο λοιπόν να καταλάβουμε πώς το όνομά του πέρασε μεταφορικά στον άνθρωπο που «πιάνει πουλιά στον αέρα», που αντιλαμβάνεται γρήγορα, βρίσκει λύσεις και δύσκολα αιφνιδιάζεται.
Η ιστορία όμως της ίδιας της λέξης είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Σύμφωνα με την ετυμολογία που καταγράφεται στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, πίσω από το μεσαιωνικό «ξεφτέρι» βρίσκεται το ελληνιστικό ὀξυπτέριον, λέξη που συνδέεται με το επίθετο ὀξύπτερος. Και εδώ η εικόνα γίνεται σχεδόν ολοφάνερη: ὀξύς + πτερόν, δηλαδή αυτός που έχει «οξέα», γρήγορα φτερά, ο ταχύπτερος. Μέσα από τις φυσικές φωνητικές μεταβολές της γλώσσας κατά τη διάρκεια των αιώνων, το ὀξυπτέριον οδηγήθηκε σε μεταγενέστερους τύπους και τελικά στο σημερινό «ξεφτέρι».
Αξίζει μάλιστα να προσέξουμε κάτι: όταν οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τη λέξη «οξύς», δεν εννοούσαν μόνο κάτι μυτερό. Η λέξη μπορούσε να δηλώνει και κάτι γρήγορο, έντονο, δραστικό. Έτσι ο «οξύπτερος» είναι, ουσιαστικά, εκείνος που κινεί τα φτερά του με ταχύτητα. Η ίδια η λέξη είναι μια μικρή περιγραφή του ζώου.
Τα αρπακτικά πουλιά αποτελούσαν άλλωστε για τους αρχαίους Έλληνες σύμβολα ταχύτητας και κυνηγετικής δεινότητας. Σε νεότερη ελληνική μετάφραση της Ιλιάδας, στην περίφημη σκηνή όπου ο Αχιλλέας καταδιώκει τον Έκτορα γύρω από τα τείχη της Τροίας, η ορμή της καταδίωξης παρομοιάζεται με αρπακτικό πουλί που κυνηγά μια τρυγόνα. Η εικόνα είναι χαρακτηριστική: ταχύτητα, επιμονή, ακρίβεια, αδυναμία του θηράματος να ξεφύγει.
Κάπως έτσι γεννήθηκε και η μεταφορά που επιβιώνει μέχρι σήμερα. Το πουλί που ήταν γρήγορο στον αέρα έγινε ο άνθρωπος που είναι γρήγορος στο μυαλό. Και δεν λέμε συνήθως «ξεφτέρι» απλώς κάποιον που γνωρίζει πολλά. Λέμε εκείνον που αντιλαμβάνεται αμέσως, που μαθαίνει εύκολα, που ανταποκρίνεται πριν από τους άλλους. Η ταχύτητα της πτήσης μεταφέρθηκε στην ταχύτητα της σκέψης.
Η διαδρομή είναι εντυπωσιακή: ὀξύς + πτερόν → ὀξύπτερος → ὀξυπτέριον → ξεφτέρι.
Και ίσως αυτό είναι ένα από τα ομορφότερα χαρακτηριστικά της ελληνικής γλώσσας. Χρησιμοποιούμε μια καθημερινή φράση στον 21ο αιώνα και, χωρίς να το γνωρίζουμε, μέσα της πετά ακόμη ένα αρχαίο «γρήγορο φτερό».
Την επόμενη λοιπόν φορά που θα πούμε για κάποιο παιδί «είναι ξεφτέρι», μπορούμε να φανταστούμε την αρχική εικόνα πίσω από τη λέξη: ένα αρπακτικό πουλί να σκίζει τον αέρα, να αλλάζει κατεύθυνση σε μια στιγμή και να εντοπίζει τον στόχο του πριν εκείνος προλάβει να αντιδράσει.
Από την ταχύτητα των φτερών στην ταχύτητα του μυαλού. Μια μικρή φράση που κουβαλά μέσα της αιώνες ελληνικής γλώσσας.
