Υπάρχουν γλωσσικά λάθη που προδίδουν αμέσως την απροσεξία μας και άλλα που έχουν ακουστεί τόσες πολλές φορές, ώστε σχεδόν δεν τα αντιλαμβανόμαστε πλέον ως λάθη. Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα βρίσκεται στην προστακτική ορισμένων σύνθετων ρημάτων.
«Μετέφερε τα πράγματα στο άλλο δωμάτιο», ακούμε συχνά.
Κι όμως, όταν πρόκειται για προστακτική, ο σωστός τύπος είναι:
«Μετάφερε τα πράγματα στο άλλο δωμάτιο».
Το ενδιαφέρον είναι ότι το συγκεκριμένο λάθος δεν χαρακτηρίζει ανθρώπους που «δεν ξέρουν ελληνικά». Το συναντά κανείς στον καθημερινό λόγο ανθρώπων με πανεπιστημιακές σπουδές, σε επαγγελματικούς χώρους, σε τηλεοπτικές συζητήσεις, ακόμη και σε ανθρώπους που χειρίζονται κατά τα άλλα εξαιρετικά τη γλώσσα.
Και υπάρχει λόγος.
Από πού έρχεται το «ε» που μας μπερδεύει
Η σύγχυση συνδέεται με την αύξηση, το «ε-» που εμφανίζεται σε παρελθοντικούς χρόνους.
Λέμε, για παράδειγμα:
μεταφέρω → μετέφερα (αόριστος)
Το «μετέφερα» είναι απολύτως σωστό.
Όταν όμως θέλουμε να δώσουμε εντολή, δεν σχηματίζουμε την προστακτική αντιγράφοντας τον τύπο του αορίστου.
Έτσι:
Χθες μετέφερε τα βιβλία.
αλλά:
Μετάφερε τα βιβλία στο γραφείο. (μετά= πρόθεση και φέρε= μετάφερε)
Η διαφορά είναι μικρή στο αυτί, αλλά γραμματικά ουσιαστική.
Είναι λάθος.
Η προστακτική των σύνθετων ρημάτων κρύβει αρκετές παγίδες, κυρίως επειδή έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ τους τύπους του παρελθόντος ώστε τους μεταφέρουμε ασυναίσθητα και εκεί όπου δεν χρειάζονται.
Χαρακτηριστικά παραδείγματα:
«Επανέλαβε αυτό που είπες» είναι λάθος ως προστακτική.
Το σωστό είναι «Επανάλαβε αυτό που είπες».
«Αντέγραψε το κείμενο» είναι λάθος.
Το σωστό είναι «Αντίγραψε το κείμενο».
«Παρήγγειλε έναν καφέ» είναι λάθος όταν δίνουμε εντολή.
Το σωστό είναι «Παράγγειλε έναν καφέ».
«Υπέγραψε εδώ» επίσης δεν είναι ο σωστός τύπος της προστακτικής.
Λέμε «Υπόγραψε εδώ».
Και εδώ φαίνεται καθαρά τι συμβαίνει. Οι λανθασμένοι τύποι μοιάζουν εντυπωσιακά με τους σωστούς τύπους του αορίστου:
επανέλαβε – επανάλαβε (προστακτική)
αντέγραψε – αντίγραψε
παρήγγειλε – παράγγειλε
υπέγραψε – υπόγραψε
Το μάτι και κυρίως το αυτί εύκολα παρασύρονται.
Γιατί κάνουν το λάθος ακόμη και μορφωμένοι άνθρωποι;
Επειδή η γλώσσα δεν λειτουργεί στην καθημερινότητα σαν σχολική άσκηση γραμματικής.
Όταν μιλάμε, δεν σταματάμε για να αναλύσουμε μορφολογικά κάθε ρήμα. Ανακαλούμε έτοιμα γλωσσικά σχήματα που έχουμε ακούσει εκατοντάδες ή χιλιάδες φορές. Και όταν ένας λανθασμένος τύπος χρησιμοποιείται πολύ συχνά, αρχίζει να μας ακούγεται φυσιολογικός.
Αυτό εξηγεί και ένα παράδοξο: ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει άριστα τον κανόνα και παρ' όλα αυτά, μέσα στη ροή μιας συζήτησης, να πει «μετέφερε».
Δεν πρόκειται επομένως για ασφαλή δείκτη μόρφωσης ή γλωσσικής καλλιέργειας. Πρόκειται κυρίως για τη δύναμη της γλωσσικής συνήθειας.
Ένα απλό κόλπο για να βρίσκουμε τον σωστό τύπο
Όταν υπάρχει αμφιβολία, βοηθά να ξεχωρίζουμε πρώτα αν περιγράφουμε κάτι που έγινε (αόριστος) ή αν ζητάμε από κάποιον να κάνει κάτι (προστακτική)
Αν λέμε:
«Χθες εκείνος μετέφερε τα έπιπλα»,
έχουμε παρελθόν.
Αν όμως του λέμε τώρα:
«Μετάφερε τα έπιπλα»,
έχουμε προστακτική.
Αντίστοιχα:
«Χθες παρήγγειλε φαγητό».
Αλλά:
«Παράγγειλε κάτι να φάμε».
Και:
«Χθες αντέγραψε τις σημειώσεις».
Αλλά:
«Αντίγραψε τις σημειώσεις».
Η προστακτική είναι τελικά μια μικρή περιοχή της ελληνικής γλώσσας όπου ένα και μόνο φωνήεν μπορεί να αλλάξει τα πάντα.
Και ίσως γι' αυτό τα συγκεκριμένα λάθη έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον: δεν τα κάνουν μόνο όσοι δεν γνωρίζουν τον κανόνα. Τα κάνουν και όσοι τον γνωρίζουν, επειδή η γλώσσα που ακούμε καθημερινά είναι πολλές φορές ισχυρότερη από τη γραμματική που κάποτε μάθαμε στο σχολείο.
