Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Αν κάποιος έψαχνε την πιο ανανεωμένη περιοχή του νεοελληνικού λεξιλογίου, θα την έβρισκε στα ονόματα των ζώων. Ο ἵππος έγινε άλογο, ο κύων σκύλος, ο ἰχθύς ψάρι, ο ὄρνις πουλί, ο σῦς γουρούνι. Ο λόγος δεν είναι ότι ξεχάστηκαν οι λέξεις, αλλά ότι τα ζώα ανήκουν στην πιο καθημερινή, πιο συναισθηματική, πιο αγροτική ζώνη της γλώσσας — εκεί όπου η επίσημη λέξη ακούγεται πάντα λίγο ξένη. Οι λέξεις που επικράτησαν είναι σχεδόν πάντα υποκοριστικές, περιγραφικές ή πλάγιες.
ὄφις: η αρχαία λέξη
Οι αρχαίοι έλεγαν ὄφις. Η λέξη είναι κεντρική στη μυθολογία, στη λατρεία και στη θρησκεία — από τον Ασκληπιό μέχρι τον ὄφι της Αποκάλυψης — και επιβιώνει σε λόγιους και επιστημονικούς όρους: οφιοειδής, Οφιούχος, οφιολατρία.
Στην καθομιλουμένη όμως δεν άφησε ίχνος. Κανείς δεν φωνάζει «όφις!» όταν δει ένα στο μονοπάτι.
ὀφίδιον: το φιδάκι
Η λέξη που επικράτησε είναι, ξανά, το υποκοριστικό: ὀφίδιον, «φιδάκι». Και η διαδρομή είναι η γνωστή — αποβολή του άτονου αρχικού φωνήεντος από τη συμπροφορά με το άρθρο, «το ὀφίδιν» → «το φίδιν» → φίδι.
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο στοιχείο εδώ, πέρα από τη μορφολογία. Το φίδι ανήκει στην κατηγορία των πραγμάτων που ο άνθρωπος διστάζει να ονομάσει ευθέως: επικίνδυνα ζώα, αρρώστιες, θάνατος. Το υποκοριστικό σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι μόνο τρυφερότητα — είναι και τρόπος να μιλήσεις για κάτι κρατώντας απόσταση.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Όταν λέμε «φίδι», λέμε «φιδάκι». Το πιο ανοίκειο ζώο της ελληνικής φύσης το ονομάζουμε με χαϊδευτικό.
Και υπάρχει και η γλωσσική ειρωνεία: για να δηλώσουμε σήμερα το μικρό, χρειαζόμαστε νέο υποκοριστικό — «φιδάκι» — πάνω σε ένα υποκοριστικό που έχει ήδη ξεχάσει τι ήταν.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. φίδι
LSJ, λ. ὄφις, ὀφίδιον
