Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Οι λέξεις της γλώσσας δεν αλλάζουν σημασία τυχαία· ακολουθούν τις αξίες αυτών που τις χρησιμοποιούν. Όταν μια κοινωνία θεωρεί κάτι προνόμιο, η λέξη που το δηλώνει ανεβαίνει· όταν το θεωρεί υποχρέωση, η ίδια λέξη μπορεί να πάρει εντελώς άλλο περιεχόμενο. Η ελληνική διαθέτει μια σπάνια πολυτέλεια εδώ: επειδή η γραπτή της παράδοση είναι αδιάκοπη, μπορούμε συχνά να παρακολουθήσουμε βήμα-βήμα τη μετακίνηση και να δούμε τι άλλαξε στην κοινωνία, όχι μόνο στη γλώσσα.
σχολή: η αργία
Στα αρχαία η λέξη σχολή σήμαινε ανάπαυση, ησυχία, απραξία, ελεύθερος χρόνος. Ήταν ο χρόνος που δεν αναλωνόταν στον βιοπορισμό. Όταν ο αρχαίος Έλληνας έλεγε «σχολὴν ἄγω», εννοούσε ότι δεν έκανε τίποτα.
Το βλέπουμε καθαρά στο αντίθετό της, μια λέξη που κρατάει την ίδια σημασία μέχρι σήμερα: ασχολία, με στερητικό α — η κατάσταση όπου δεν έχεις σχολή, δηλαδή δεν έχεις ελεύθερο χρόνο.
Πώς η αργία έγινε μάθημα
Η γέφυρα είναι κοινωνική. Ο ελεύθερος χρόνος ήταν προνόμιο μιας τάξης που δεν χρειαζόταν να δουλεύει, και ο τρόπος που τον περνούσαν ήταν η συζήτηση — η φιλοσοφική κουβέντα, η ακρόαση ενός δασκάλου. Με τον καιρό η λέξη μετατοπίστηκε από τον χρόνο στη δραστηριότητα που τον γέμιζε: από την αργία στη συζήτηση, από τη συζήτηση στη διδασκαλία, από τη διδασκαλία στον χώρο όπου γίνεται.
Έτσι προέκυψε το σχολεῖον και, μέσω της λατινικής schola, η λέξη ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη: school, école, Schule, scuola.
Τι λέμε στ' αλήθεια
Το «σχολείο» ετυμολογικά είναι ο τόπος του ελεύθερου χρόνου. Ο τόπος της τεμπελιάς, αν θέλουμε να το πούμε ωμά — κάτι που κάθε μαθητής θα δυσκολευτεί να πιστέψει.
Και η αρχική σημασία δεν χάθηκε ποτέ εντελώς: επιβιώνει δίπλα-δίπλα, στη σχόλη (η μέρα αργίας) και στο ρήμα σχολνάω. Το ίδιο πράγμα, με ανεβασμένο τόνο, σημαίνει και «μάθημα» και «ρεπό».
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. σχολή, σχόλη — greek-language.gr
LSJ, λ. σχολή — lsj.gr
