Συνεχίζουμε τη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Ένα από τα πιο παραγωγικά εργαλεία της ελληνικής στη μακρά της πορεία ήταν το υποκοριστικό. Ήδη από την ελληνιστική Κοινή οι ομιλητές προτιμούσαν τους τύπους σε -ιον και -άριον από τα «σκέτα» ουσιαστικά. Στην αρχή ήταν ζήτημα ύφους — οικειότητα, καθημερινός λόγος. Με τον καιρό όμως το υποκοριστικό έχασε την υποκοριστική του αξία και αντικατέστησε πλήρως το πρωτότυπο, το οποίο ξεχάστηκε. Έτσι εξηγείται γιατί τόσες βασικές νεοελληνικές λέξεις είναι, τυπικά, υποκοριστικά που κανείς πια δεν αισθάνεται ως τέτοια: το αυτί, το μάτι, το παιδί, το ψάρι.
πάλλαξ: ο πιτσιρίκος
Στα αρχαία υπήρχε η λέξη πάλλαξ, και ο μεταγενέστερος τύπος πάλληξ, -ηκος. Σήμαινε τον νέο προεφηβικής ηλικίας — το αγόρι. Καμία σχέση με ανδρεία, γενναιότητα ή πόλεμο· απλώς μια ένδειξη ηλικίας.
Η λέξη είναι σήμερα εντελώς άγνωστη. Δεν επιβίωσε ούτε σε λόγια σύνθετα ούτε σε επιστημονική ορολογία. Έχει έναν και μοναδικό απόγονο.
Από το τσιράκι στον ήρωα
Στην ελληνιστική Κοινή σχηματίστηκε το υποκοριστικό παλλικάριον, «νεαρός ακόλουθος». Στα μεσαιωνικά χρόνια η σημασία γίνεται πιο συγκεκριμένη: παλληκάριον είναι ο νεαρός ακόλουθος πολεμιστή. Το τσιράκι, δηλαδή — το αγόρι που ακολουθούσε τον οπλαρχηγό, κουβαλούσε τα όπλα του, στεκόταν πίσω του στη μάχη. Δεν ήταν ο ήρωας της ιστορίας· ήταν ο βοηθός του ήρωα.
Σε μια κοινωνία όμως όπου η ένοπλη ομάδα γύρω από έναν αρχηγό είναι η βασική μονάδα οργάνωσης — από το Βυζάντιο των ακριτών μέχρι τα αρματολίκια και την Επανάσταση — ο ακόλουθος γίνεται σταδιακά ο ίδιος μαχητής. Και επειδή η αξία του μετριέται στη μάχη, η λέξη φορτίζεται με ό,τι απαιτείται εκεί: θάρρος, αντοχή, αξιοπρέπεια. Έτσι το παλικάρι σημαίνει σήμερα, κατά το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, τον άνθρωπο που μπροστά στον κίνδυνο δεν δειλιάζει.
Το αποδεικτικό στοιχείο
Αν χρειάζεσαι απόδειξη ότι η λέξη σήμαινε κάποτε «ακόλουθος», κοίτα το σύνθετο πρωτοπαλίκαρο. Είναι ο πρώτος ανάμεσα στους ακόλουθους, ο δεξιός άνθρωπος του αρχηγού — λέξη που δεν θα είχε κανένα νόημα αν το «παλικάρι» σήμαινε από την αρχή «γενναίος». Η ιεραρχία που κρύβει το «πρωτο-» ανήκει στην παλιά, ξεχασμένη σημασία.
Και όταν λέμε «τα παλικάρια τα παλιά», λέμε κάτι πιο κυριολεκτικό απ' όσο νομίζουμε: μιλάμε για αγόρια.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. παλικάρι — greek-language.gr
Γ. Μπαμπινιώτης, Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, λ. παλικάρι
Γ. Κάτος, Λεξικό της λαϊκής και της περιθωριακής μας γλώσσας, λ. παλικάρι — Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας
