«Δεν παίρνει τα γράμματα»: Πώς το σχολείο αναπαράγει τις κοινωνικές ανισότητες

«Αυτός δεν παίρνει τα γράμματα».
«Δεν προσπαθεί αρκετά».
«Ε, δεν έχουν όλοι τις ίδιες δυνατότητες».

Πόσες φορές έχουμε ακούσει αυτές τις φράσεις για ένα παιδί στο σχολείο; Και πόσο εύκολα ξεμπερδεύουμε, ρίχνοντας όλο το φταίξιμο στην «ατομική αποτυχία»;
Με τρεις κοινωνιολογικές έννοιες, βλέπεις καθαρά πώς στήνεται αυτό το παιχνίδι…
Ο Μπουρντιέ μίλησε για το «πολιτισμικό κεφάλαιο». Στη ζωή δεν κληρονομείς μόνο σπίτια ή χρήματα. Κληρονομείς τον τρόπο που μιλάς, τις λέξεις που ξέρεις, τα βιβλία που υπήρχαν στο σπίτι, την εξοικείωση με τους θεσμούς, τον «αέρα» του να νιώθεις ότι αυτός ο κόσμος σου ανήκει. Το σχολείο και η κοινωνία συχνά θεωρούν αυτά τα προνόμια αυτονόητα. Κι αν δεν τα έχεις από το σπίτι σου, ξεκινάς τον αγώνα εκατό μέτρα πίσω από τους άλλους.
Την ίδια στιγμή, η κοινωνία απαιτεί από όλους το ίδιο: «Πέτυχε, γίνε άριστος, βγάλε λεφτά, διάπρεψε». Ζητάμε το ίδιο αποτέλεσμα από ανθρώπους που δεν ξεκίνησαν ποτέ με τα ίδια μέσα. Όταν ένας νέος βλέπει ότι οι στόχοι είναι στο θεό αλλά τα εργαλεία που του δόθηκαν είναι ελάχιστα, γεννιέται μια τρομερή εσωτερική πίεση. Άλλοι παραιτούνται, άλλοι θυμώνουν, άλλοι οδηγούνται στο περιθώριο.
Και κάπου εκεί έρχεται το τελειωτικό χτύπημα. Το σύστημα βλέπει τη δυσκολία του παιδιού και βγάζει διάγνωση: «Δεν τραβάει».
Ο μαθητής εισπράττει το βλέμμα, τις χαμηλές προσδοκίες, την απαξίωση. Τις πιστεύει. Σταματάει να προσπαθεί, γιατί ποιος παλεύει όταν όλοι του λένε ότι είναι χαμένη υπόθεση; Οι βαθμοί πέφτουν κι άλλο, και το σύστημα τρίβει τα χέρια του ικανοποιημένο…
«Είδατε; Το ξέραμε από την αρχή ότι δεν έκανε».
Έτσι ακριβώς δουλεύει η κοινωνική αναπαραγωγή.
Στερείς τα μέσα, απαιτείς την τελειότητα, κολλάς την ταμπέλα και στο τέλος κατηγορείς το άτομο επειδή απλώς επαλήθευσε την προφητεία σου.

Πριν βιαστούμε, λοιπόν, να κρίνουμε ποιος «θέλει» και ποιος «μπορεί», ας κοιτάξουμε λίγο τι κουβαλούσε στις πλάτες του όταν ξεκίνησε τη διαδρομή.

Παναγιώτης Κουσκουβελάκος
Οικονομολόγος Κοινωνιολόγος