Κάτι βαθύτερο συμβαίνει σήμερα στην Ευρώπη. Οι μαθητές εγκαταλείπουν τις σχολικές αίθουσες, οι φοιτητές γεμίζουν τις πλατείες και οι νέοι άνθρωποι διεκδικούν με ολοένα μεγαλύτερη ένταση το δικαίωμά τους σε μια αξιοπρεπή εκπαίδευση και σε ένα μέλλον που δεν θα καθορίζεται από την οικονομική κατάσταση των οικογενειών τους.
Από τη Γαλλία και το Βέλγιο μέχρι την Ιταλία και την Αλβανία, οι κινητοποιήσεις έχουν διαφορετικές αφετηρίες, αλλά αναδεικνύουν κοινές αγωνίες. Η υποχρηματοδότηση της εκπαίδευσης, η ακρίβεια, οι κοινωνικές ανισότητες, η αβεβαιότητα για την επαγγελματική αποκατάσταση και η αίσθηση ότι οι νέοι δεν ακούγονται από τις κυβερνήσεις τους δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοινωνικό περιβάλλον.
Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη νεανική διαμαρτυρία. Πρόκειται για μια προειδοποίηση προς την ευρωπαϊκή κοινωνία: Δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατική και κοινωνικά δίκαιη Ευρώπη χωρίς ισχυρή δημόσια Παιδεία.
Τι ζητούν οι μαθητές και οι φοιτητές;
Στη Γαλλία, οι μαθητικές κινητοποιήσεις ξεκίνησαν από τα καθημερινά προβλήματα των δημόσιων σχολείων: πολυπληθείς τάξεις, ελλείψεις εκπαιδευτικών, ανεπαρκείς υποδομές και εξαντλητικά ωράρια. Σύντομα όμως οι διεκδικήσεις απέκτησαν ευρύτερο κοινωνικό χαρακτήρα. Οι νέοι συνειδητοποιούν ότι η υποβάθμιση του δημόσιου σχολείου συνδέεται με τις πολιτικές δημοσιονομικών περικοπών και με την όξυνση των κοινωνικών ανισοτήτων.
Στο Βέλγιο, μαθητές και φοιτητές αντιδρούν στις περικοπές των εκπαιδευτικών δαπανών και στην αύξηση του κόστους των σπουδών. Το ερώτημα που θέτουν είναι απλό και απολύτως ουσιαστικό: Πώς μπορεί μια κοινωνία να διακηρύσσει ότι επενδύει στη γνώση και ταυτόχρονα να περιορίζει την πρόσβαση σε αυτήν;
Στην Ιταλία, οι μαθητικές κινητοποιήσεις συνδέονται με την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών, τις κοινωνικές ανισότητες και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι νέοι στην εκπαίδευση και στην εργασία.
Στην Αλβανία, οι φοιτητικές και νεανικές αντιδράσεις εκφράζουν, μεταξύ άλλων, την απαίτηση για μεγαλύτερες επενδύσεις στα πανεπιστήμια, διαφάνεια, καταπολέμηση της διαφθοράς και πραγματικές δυνατότητες κοινωνικής προόδου.
Παρά τις διαφορές τους, οι τέσσερις περιπτώσεις αναδεικνύουν ένα θεμελιώδες ζήτημα: Το σχολείο και το πανεπιστήμιο πρέπει να υπηρετούν τις ανάγκες της κοινωνίας και όχι να υποτάσσονται αποκλειστικά στη λογική της αγοράς.
Τα δελτία ειδήσεων ανακάλυψαν τους κάδους!
Και ερχόμαστε στην Ελλάδα, όπου ένα μέρος της ενημέρωσης μοιάζει να λειτουργεί με έναν απλό κανόνα: όσο μεγαλύτερη η κοινωνική κινητοποίηση, τόσο μεγαλύτερη η ανάγκη να αναδειχθεί μια σπασμένη βιτρίνα.
Εκατοντάδες χιλιάδες ειρηνικοί διαδηλωτές; Μικρή τηλεοπτική αξία.
Ένας φλεγόμενος κάδος; Πρώτο θέμα, έκτακτη σύνδεση, τρεις αναλυτές και τέσσερις καταδίκες!
Φυσικά οι καταστροφές πρέπει να καταδικάζονται. Όμως η επιλεκτική προβολή τους δεν αποτελεί ολοκληρωμένη δημοσιογραφία. Είναι παραμόρφωση της πραγματικότητας.
Και υπάρχει ένα ακόμη σοβαρότερο ζήτημα: η αστυνομική βία.
Η Human Rights Watch και η Διεθνής Αμνηστία έχουν καταγγείλει τη χρήση υπέρμετρης αστυνομικής βίας στη Γαλλία. Ανήλικοι τραυματίστηκαν σοβαρά από αστυνομικά όπλα. Ένας δεκαπεντάχρονος έχασε το χέρι του.
Αυτή η είδηση δεν αξίζει την ίδια δημοσιότητα με μια κατεστραμμένη βιτρίνα;
Η προστασία της ανθρώπινης ζωής πρέπει να προηγείται της προστασίας των πραγμάτων. Η αστυνομία υπάρχει για να προστατεύει τους πολίτες, όχι για να τιμωρεί την κοινωνική διαμαρτυρία.
Η βία ορισμένων διαδηλωτών δεν νομιμοποιεί τη συλλογική καταστολή. Ούτε η αστυνομική βία δικαιολογεί επιθέσεις εναντίον ανθρώπων. Η δημοκρατία απαιτεί λογοδοσία από όλους, πρωτίστως όμως από εκείνους που ασκούν την κρατική εξουσία.
Η Παιδεία δεν είναι δαπάνη. Είναι η σημαντικότερη κοινωνική επένδυση!
Επί δεκαετίες, πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, όπως ιδιαίτερα οι δικές μας πολλά χρόνια τώρα, αντιμετωπίζουν την εκπαίδευση πρωτίστως ως δημοσιονομικό μέγεθος. Μετρούν το κόστος των εκπαιδευτικών, των εργαστηρίων, των βιβλιοθηκών και των φοιτητικών παροχών, αλλά συχνά παραβλέπουν το τεράστιο κοινωνικό και οικονομικό κόστος της εκπαιδευτικής υποβάθμισης.
Κάθε μαθητής που εγκαταλείπει πρόωρα το σχολείο, κάθε νέος που στερείται τη δυνατότητα πανεπιστημιακών σπουδών, κάθε επιστήμονας που αναγκάζεται να μεταναστεύσει επειδή η χώρα του δεν του προσφέρει προοπτικές, αποτελεί απώλεια ανθρώπινου δυναμικού, δημιουργικότητας και κοινωνικής ανάπτυξης.
Η πραγματική οικονομία της γνώσης δεν οικοδομείται με φθηνή εκπαίδευση. Οικοδομείται με καλά εκπαιδευμένους πολίτες, επιστημονική έρευνα, ελεύθερη σκέψη και ίσες ευκαιρίες.
Αυτό ακριβώς υπενθυμίζει σήμερα η ευρωπαϊκή νεολαία.
Η ελληνική Παιδεία μπροστά στον ίδιο προβληματισμό
Τα αιτήματα των Ευρωπαίων μαθητών και φοιτητών δεν είναι ξένα προς την ελληνική πραγματικότητα.
Και στην Ελλάδα γνωρίζουμε τις ελλείψεις προσωπικού, τις προβληματικές σχολικές και πανεπιστημιακές υποδομές, την ανεπαρκή φοιτητική μέριμνα και τη δυσκολία των οικογενειών να καλύψουν το κόστος των σπουδών.
Γνωρίζουμε επίσης την αγωνία των νέων για την επαγγελματική τους αποκατάσταση, την επιστημονική μετανάστευση και τη σταδιακή μετατροπή της εκπαιδευτικής διαδικασίας σε έναν διαρκή ανταγωνισμό εξετάσεων, πιστοποιητικών και ατομικών επιδόσεων.
Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα χρειάζεται μια νέα κοινωνική συμφωνία που θα στηρίζεται σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις:
- Ουσιαστική αύξηση της δημόσιας χρηματοδότησης, με προτεραιότητα στις πραγματικές εκπαιδευτικές ανάγκες.
- Σχολεία με επαρκείς εκπαιδευτικούς, σύγχρονα εργαστήρια, βιβλιοθήκες και ασφαλείς εγκαταστάσεις.
- Δωρεάν και υψηλής ποιότητας δημόσια εκπαίδευση, χωρίς οικονομικούς και κοινωνικούς αποκλεισμούς.
- Ενίσχυση της φοιτητικής μέριμνας, με στέγαση, σίτιση και μεταφορές οικονομικά προσιτές σε όλους.
- Σύνδεση της επιστημονικής γνώσης με τις κοινωνικές ανάγκες, την παραγωγική ανασυγκρότηση και την αξιοπρεπή εργασία.
- Πραγματική συμμετοχή μαθητών, φοιτητών και εκπαιδευτικών στον διάλογο για το μέλλον της εκπαίδευσης.
Οι στόχοι αυτοί δεν συνιστούν πολυτέλεια. Αποτελούν τις βασικές προϋποθέσεις μιας σύγχρονης δημοκρατικής κοινωνίας.
Δεν θέλουμε ένα σχολείο εξετάσεων, αλλά ένα σχολείο γνώσης και ελευθερίας
Υπάρχει, ωστόσο, μια ακόμη σημαντικότερη διάσταση που συχνά απουσιάζει από τη δημόσια συζήτηση.
Το σχολείο δεν πρέπει να περιορίζεται στην προετοιμασία για εξετάσεις και το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να μετατρέπεται αποκλειστικά σε μηχανισμό παραγωγής εργατικού δυναμικού.
Η εκπαίδευση οφείλει να διαμορφώνει ελεύθερους, υπεύθυνους και κριτικά σκεπτόμενους πολίτες.
Στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, της κλιματικής κρίσης, της ψηφιακής επανάστασης και των μεγάλων γεωπολιτικών ανακατατάξεων, η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική.
Χρειαζόμαστε μια Παιδεία που θα διδάσκει στους νέους όχι μόνο πώς να χρησιμοποιούν τις νέες τεχνολογίες, αλλά και πώς να τις ελέγχουν. Όχι μόνο πώς να ανταγωνίζονται στην αγορά εργασίας, αλλά και πώς να συνεργάζονται. Όχι μόνο πώς να αποκτούν πληροφορίες, αλλά και πώς να αξιολογούν, να αμφισβητούν και να παράγουν γνώση.
Η παιδεία της αποστήθισης και της παθητικής συμμόρφωσης δεν μπορεί να απαντήσει στις προκλήσεις του 21ου αιώνα.
Χρειαζόμαστε λιγότερο φόβο στην εκπαίδευση και περισσότερη ελευθερία στη σκέψη.
Οι νέοι χρειάζονται διάλογο, όχι απαξίωση
Ασφαλώς, οι βιαιότητες και οι καταστροφές που συνοδεύουν ορισμένες κινητοποιήσεις δεν αποτελούν αποδεκτό τρόπο διεκδίκησης. Η καταδίκη τους, όμως, δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για να αποσιωπώνται τα πραγματικά προβλήματα.
Μια δημοκρατική πολιτεία δεν δικαιούται να αντιμετωπίζει κάθε μαθητική ή φοιτητική διαμαρτυρία ως πρόβλημα δημόσιας τάξης.
Οφείλει να ακούει, να συζητά, να εξηγεί τις επιλογές της και, κυρίως, να διορθώνει τις αδικίες.
Οι νέοι δεν είναι εχθροί της κοινωνίας. Είναι εκείνοι που θα κληθούν να διαχειριστούν τις συνέπειες των σημερινών πολιτικών αποφάσεων.
Γι' αυτό η συμμετοχή τους στη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής δεν είναι παραχώρηση εξουσίας. Είναι στοιχειώδης δημοκρατική υποχρέωση.
Η Ευρώπη χρειάζεται μια νέα εκπαιδευτική άνοιξη
Οι κινητοποιήσεις σε Γαλλία, Βέλγιο, Ιταλία και Αλβανία δεν αποτελούν ενιαίο οργανωμένο κίνημα. Αποτελούν όμως εκδηλώσεις μιας ευρύτερης κοινωνικής ανησυχίας που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν μπορούν να αγνοούν.
Η Ευρώπη διακηρύσσει ότι θέλει να πρωταγωνιστήσει στην επιστήμη, στην καινοτομία, στην πράσινη μετάβαση και στην Τεχνητή Νοημοσύνη. Πώς θα επιτύχει όμως αυτούς τους στόχους, εάν οι νέες γενιές αισθάνονται ότι εγκαταλείπονται;
Δεν είναι δυνατόν να μιλάμε για ανταγωνιστικότητα χωρίς επενδύσεις στη γνώση, για κοινωνική συνοχή χωρίς ισότητα ευκαιριών και για δημοκρατία χωρίς ουσιαστική συμμετοχή της νεολαίας.
Το μήνυμα πρέπει να γίνει σαφές:
Η διαμαρτυρία δεν είναι τρομοκρατία. Η διεκδίκηση δεν είναι παρανομία. Η αμφισβήτηση δεν είναι απειλή για τη δημοκρατία. Είναι η αναπνοή της!
Το σχολείο δεν είναι επιχείρηση. Το πανεπιστήμιο δεν είναι πολυκατάστημα πτυχίων. Η γνώση δεν είναι εμπόρευμα. Και οι μαθητές και οι φοιτητές δεν είναι πελάτες ενός εκπαιδευτικού συστήματος που τους υπόσχεται το μέλλον, ενώ τους στερεί τις προϋποθέσεις να το κατακτήσουν.
Η δημόσια και δωρεάν Παιδεία δεν είναι ουτοπία. Είναι κοινωνικό δικαίωμα!
Οι νέοι δεν ζητούν προνόμια. Ζητούν αξιοπρέπεια, ισότητα, ελευθερία, δημοκρατία και πραγματικές ευκαιρίες στη ζωή.
Ας σταματήσουν, λοιπόν, οι κυβερνήσεις να αντιμετωπίζουν τη φωνή της νεολαίας ως απειλή. Η πραγματική απειλή δεν είναι οι μαθητές και οι φοιτητές που διαδηλώνουν. Είναι μια κοινωνία που τους στερεί την ελπίδα και απαιτεί από αυτούς να σιωπούν.
Γιατί η νεολαία που αγωνίζεται δεν καταστρέφει το μέλλον. Αρνείται να της το καταστρέψουν!
Και ας μην ξεχνάμε: Όταν η Παιδεία γίνεται προνόμιο των λίγων, η δημοκρατία γίνεται υπόθεση των λίγων!
Νίκος Μαρκάτος Ομότιμος Καθηγητής ΕΜΠ, πρώην Πρύτανης
