Στο άρθρο του Κώστα Θεριανού («Ο ρατσισμός δεν είναι άποψη») το παράδοξο της ανοχής του Καρλ Πόπερ παρατίθεται ως επιχείρημα υπέρ της αυστηρότητας του σχολείου. Ο Πόπερ όμως έγραψε κάτι πιο λεπτό, και αξίζει να το διαβάσουμε ολόκληρο.
Η σημείωση στην "Ανοικτή κοινωνία" έχει τρία βήματα. Το πρώτο είναι το παράδοξο: η απεριόριστη ανοχή οδηγεί στην εξαφάνιση της ανοχής. Αυτό παραθέτει το άρθρο. Το τρίτο είναι η εξαίρεση: το δικαίωμα να μην ανεχόμαστε τους αδιάλλακτους και να θεωρούμε εγκληματική την παρακίνηση στη μισαλλοδοξία και στη δίωξη. Και αυτό παρατίθεται. Το δεύτερο βήμα, ανάμεσα στα δύο, παραλείπεται, και είναι το κλειδί.
Εκεί ο Πόπερ δηλώνει ότι δεν εννοεί πως πρέπει πάντοτε να καταστέλλουμε τις μισαλλόδοξες θεωρίες. Όσο μπορούμε να τις αντικρούουμε με ορθολογικό επιχείρημα και να τις συγκρατούμε με τη δημόσια γνώμη, η καταστολή θα ήταν ασύνετη. Το δικαίωμα καταστολής, ακόμη και με τη βία, το διεκδικεί μόνο όταν οι αδιάλλακτοι αρνούνται τον ίδιο τον ορθολογικό διάλογο, καταγγέλλουν κάθε επιχείρημα και απαντούν με γροθιές ή πιστόλια.
Η σειρά έχει σημασία. Για τον Πόπερ ο Λόγος προηγείται και η ποινή έπεται, ως έσχατο μέσο, όταν ο Λόγος έχει αποκλειστεί από τους ίδιους. Δεν λέει ότι ο ρατσισμός «δεν είναι άποψη». Λέει ότι η άποψη αντιμετωπίζεται με επιχείρημα, και ότι η πράξη βίας ή η παρακίνηση σε αυτήν τίθεται εκτός νόμου. Το κριτήριο είναι η άρνηση του Λόγου και η στροφή στη βία, όχι το περιεχόμενο της πεποίθησης.
Στη Σαλαμίνα, λίγο πριν την ιστορική ναυμαχία, ο Ευρυβιάδης σήκωσε το ραβδί του και ο Θεμιστοκλής του απάντησε: «πάταξον μεν, άκουσον δε». Η ράβδος μπορεί να πέσει, αλλά αφού ακουστεί πρώτα ο Λόγος. Αυτό λέει και ο Πόπερ: η εξουσία κρατά τη ράβδο, οφείλει όμως να δίνει και να ακούει Λόγο πρώτη.
Για το σχολείο αυτό αλλάζει το ερώτημα. Ο Θεριανός ρωτά πώς θα τιμωρήσουμε. Ο Πόπερ θα ρωτούσε πρώτα αν έχουμε εξαντλήσει το επιχείρημα. Ένας έφηβος που ζωγραφίζει έναν αγκυλωτό σταυρό δεν είναι ακόμη κίνημα που αρνείται τον διάλογο. Είναι μαθητής, και το σχολείο είναι ο χώρος όπου ο Λόγος οφείλει να λειτουργεί πρώτος. Η ποινική διάσταση μπορεί να χρησιμεύει ως όριο, αλλά δεν αντικαθιστά τη διδασκαλία. Η απειλή του νόμου μπορεί να σιωπήσει μια διατύπωση, όχι όμως να αλλάξει μια πεποίθηση.
Εδώ βρίσκεται και το πραγματικό πρόβλημα, που το άρθρο αγγίζει στην τελευταία του παράγραφο: η συρρίκνωση των κοινωνικών επιστημών και της σύγχρονης ιστορίας. Στο ελληνικό σχολείο τον Λόγο δεν τον απέκλεισαν οι μαθητές. Τον κατήργησε το κράτος, ως περιττό, και στις ώρες του έβαλε πληροφορική ακόμη και στο δημοτικό. Όταν η Παιδεία στερεί τα εργαλεία με τα οποία αντικρούεται η μισαλλοδοξία, και μετά επικαλείται την ποινή επειδή δεν αντικρούστηκε, η ράβδος πέφτει στο λάθος σημείο. Ο έφηβος που ζωγραφίζει έναν αγκυλωτό σταυρό δεν αρνήθηκε τον Λόγο. Δεν τον συνάντησε ποτέ.
Η δημοκρατία δεν διδάσκεται με τη σιωπή, συμφωνώ. Διδάσκεται όμως κυρίως με τον Λόγο, και την ποινή την κρατάμε για όταν αυτός αποκλειστεί.
ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ
Δρ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
