Συζητούμε πώς θα μάθουν να διαχειρίζονται τα χρήματά τους, να αποταμιεύουν, να αποφεύγουν την παρορμητική κατανάλωση και να αποφεύγουν τις χρηματοοικονομικές παγίδες. Εξίσου σημαντική, όμως, είναι η χρηματοοικονομική παιδεία των ίδιων των εκπαιδευτικών, αφού αφορά το εισόδημά τους, την οικογένειά τους και τις αποφάσεις που θα καθορίσουν την διαχρονική οικονομική τους πορεία. Η επιμόρφωσή τους σε αυτό το πεδίο έχει αξία για τους ίδιους, ανεξάρτητα από το αν καλούνται να το διδάξουν.
Ένας/μία εκπαιδευτικός μπορεί να διαθέτει βαθιά γνώση του αντικειμένου του και πολυετή διδακτική εμπειρία, χωρίς να έχει εκπαιδευτεί ποτέ στη διαχείριση των προσωπικών του χρηματοοικονομικών (personal finance). Καλείται, ωστόσο, να αξιολογήσει κάποια στιγμή ένα στεγαστικό δάνειο, να επιλέξει ασφαλιστική κάλυψη, να οργανώσει τις πιθανές αποταμιεύσεις του ,κάποιο τμήμα τους να επενδυθεί και να προετοιμαστεί για τη συνταξιοδότηση του. Πρόκειται για αποφάσεις με συνέπειες που μπορεί να διαρκέσουν δεκαετίες. Η κατανόηση του πληθωρισμού, του ανατοκισμού και της σχέσης κινδύνου και απόδοσης τον βοηθά να συγκρίνει επιλογές και να θέτει τις σωστές ερωτήσεις πριν δεσμευτεί.
Ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός συνδυάζει γνώσεις, δεξιότητες και στάσεις που αποκτούν αξία στην καθημερινή πράξη: στην κατάρτιση ενός προϋπολογισμού, στην πρόβλεψη έκτακτων αναγκών και στην κατανόηση του συνολικού κόστους μιας αγοράς ή ενός δανείου. Περιλαμβάνει επίσης την κατανόηση της υπερβολικής αυτοπεποίθησης (overconfidence) και της τάσης να ακολουθούμε τις επιλογές των άλλων ( herding). Δεν υποκαθιστά, βέβαια, την ανάγκη για ικανοποιητικό εισόδημα ούτε εξαλείφει τις ασφυκτικές πιέσεις του κόστους ζωής, αλλά μπορεί σίγουρα να ενισχύσει τον έλεγχο του εκπαιδευτικού στις αποφάσεις του. .
Οι ανάγκες αυτές μεταβάλλονται σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Ένας νέος εκπαιδευτικός μπορεί να χρειάζεται να οργανώσει τα έξοδα εγκατάστασης και στέγασης. Αργότερα, προτεραιότητα μπορεί να είναι η δημιουργία οικογένειας, η αγορά κατοικίας ή οι σπουδές των παιδιών. Καθώς πλησιάζει η συνταξιοδότηση, αποκτά μεγαλύτερη σημασία ο σχεδιασμός του μελλοντικού εισοδήματος. Η προσωπική χρηματοοικονομική συνδέει αυτές τις αποφάσεις σε έναν συνεκτικό σχεδιασμό.
Στην τάξη, η ανάγκη είναι εξίσου ουσιαστική. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα του PISA 2022, κατά μέσο όρο το 18% των δεκαπεντάχρονων μαθητών στις 14 χώρες του ΟΟΣΑ (δεν συμμετείχε η Ελλάδα) που συμμετείχαν στην αξιολόγηση χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού δεν κατέκτησε το βασικό επίπεδο επάρκειας. Το εύρημα δείχνει ότι η εξοικείωση των νέων με τις αγορές και τις ψηφιακές πληρωμές χρειάζεται να συνοδεύεται από κατανόηση των επιλογών και των συνεπειών τους (OECD, 2024).
Στο νηπιαγωγείο, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση μπορεί να ξεκινήσει με ιστορίες και παιχνίδια που καλλιεργούν την υπομονή, τη διάκριση ανάμεσα στις ανάγκες και στις επιθυμίες και την κατανόηση ότι οι διαθέσιμοι πόροι έχουν όρια. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να επιλέγουν ανάμεσα σε δύο δραστηριότητες ή να περιμένουν για κάτι που επιθυμούν. Το περιεχόμενο χρειάζεται να συνδέεται με οικείες εμπειρίες και με την αναπτυξιακή τους ηλικία.
Στο δημοτικό, ο δάσκαλος μπορεί να αξιοποιήσει έναν απλό προϋπολογισμό, έναν στόχο αποταμίευσης ή τη σύγκριση τιμών. Ένα υποθετικό χαρτζιλίκι γίνεται αφορμή για συζήτηση σχετικά με τις προτεραιότητες και το κόστος ευκαιρίας: όταν επιλέγουμε κάτι, παραιτούμαστε από μια άλλη δυνατότητα. Μέσα από τα μαθηματικά, τη γλώσσα , την ιστορία και τις ομαδικές δραστηριότητες, τα παιδιά συνδέουν τη γνώση με καθημερινές αποφάσεις και μαθαίνουν να αιτιολογούν τις επιλογές τους.
Στο γυμνάσιο και στο λύκειο, το περιεχόμενο μπορεί να επεκταθεί στον πληθωρισμό, στα επιτόκια, στις ηλεκτρονικές συναλλαγές ,στις επενδύσεις ,στους κινδύνους που ενσωματώνουν οι επενδύσεις και ιδιαίτερα τα κρυπτονομίσματα και στον δανεισμό. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να δουλέψουν με παραδείγματα συνδρομών, διαφημίσεων και αγορών με δόσεις, ώστε οι έφηβοι να υπολογίζουν το πραγματικό κόστος των οικονομικών τους αποφάσεων.
Χρειάζεται επίσης να μαθαίνουν να ελέγχουν την αξιοπιστία μιας χρηματοοικονομικής πληροφορίας, να αναγνωρίζουν πιθανές απάτες και να αξιολογούν κριτικά τις υποσχέσεις εύκολου πλουτισμού στα κοινωνικά δίκτυα .
Στην επαγγελματική εκπαίδευση και κατάρτιση, οι γνώσεις αυτές συνδέονται άμεσα με την είσοδο στην αγορά εργασίας. Η κατανόηση της μισθοδοσίας, η διάκριση ανάμεσα στα έσοδα και στο κέρδος και η διαχείριση των ταμειακών ροών είναι χρήσιμες για όσους θα εργαστούν ως μισθωτοί, αυτοαπασχολούμενοι ή ιδιοκτήτες μικρών επιχειρήσεων. Ο εκπαιδευτής μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα απλό παράδειγμα κοστολόγησης μιας υπηρεσίας και να δείξει γιατί μια δραστηριότητα με πωλήσεις ενδέχεται να αντιμετωπίζει έλλειψη ρευστότητας.
Στο πανεπιστήμιο, η προσωπική χρηματοοικονομική αφορά τους φοιτητές όλων των σχολών. Η οργάνωση των εξόδων διαβίωσης, η πρώτη εργασιακή αμοιβή, η ασφάλιση και οι βασικές αρχές των επενδύσεων αποτελούν θέματα της μετάβασης στην οικονομική αυτονομία. Αντίστοιχα, στην εκπαίδευση ενηλίκων, ο εκπαιδευτής χρειάζεται να προσαρμόζει το περιεχόμενο στις πραγματικές συνθήκες των συμμετεχόντων, όπως μια αλλαγή εργασίας, η διαχείριση οφειλών ή η προετοιμασία για τη σύνταξη.
Στο Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Πειραιώς, έχω εισαγάγει και διδάσκω τα τελευταία χρόνια ως υποχρεωτικό μάθημα του Ε΄ εξαμήνου το μάθημα της «Προσωπικής Χρηματοοικονομικής» . Πρόκειται για μια καινοτομική πρωτοβουλία που εντάσσει για πρώτη φορά στην χώρα μας και ίσως στην Ευρώπη τη διαχείριση των προσωπικών χρηματοοικονομικών στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Η προσέγγιση του μαθήματος είναι ολιστική και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τον προϋπολογισμό, την αποταμίευση, τις επενδύσεις, την ασφάλιση, τον δανεισμό ,τα κρυπτονομίσματα και τον συνταξιοδοτικό σχεδιασμό.
Για να υποστηρίξουν αυτή την προσπάθεια, οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται συστηματική επιμόρφωση με δύο συνδεδεμένα σκέλη: τις δικές τους χρηματοοικονομικές γνώσεις και τις διδακτικές μεθόδους μετάδοσής τους. Το κοινό πλαίσιο χρηματοοικονομικών ικανοτήτων για παιδιά και νέους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΟΟΣΑ προσφέρει μια βάση για τον σχεδιασμό σχετικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων (European Commission & OECD, 2023). Η εφαρμογή του χρειάζεται κατάλληλο υλικό, πρακτικά εργαστήρια και συνεχή υποστήριξη.
Κρίσιμο ζήτημα είναι ποιος αναλαμβάνει αυτή την επιμόρφωση. Η ιδιότητα του οικονομολόγου ή η προϋπηρεσία στον τραπεζικό κλάδο δεν αποτελούν από μόνες τους απόδειξη επάρκειας στην προσωπική χρηματοοικονομική και στην εκπαίδευση εκπαιδευτικών. Η γνώση μιας περιορισμένης ύλης της οικονομικής θεωρίας ή συγκεκριμένης τραπεζικής εμπειρίας δεν καλύπτει αναγκαστικά το σύνολο των αναγκών ενός νοικοκυριού. Ο εκπαιδευτής των εκπαιδευτικών οφείλει να διαθέτει τεκμηριωμένη, ολιστική γνώση που συνδέει τη διαχείριση του εισοδήματος και του χρέους με την αποταμίευση, τις επενδύσεις, την ασφαλιστική προστασία και τον συνταξιοδοτικό σχεδιασμό σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής.
Χρειάζεται επίσης να κατανοεί τις συμπεριφορικές προκαταλήψεις, το χρηματοοικονομικό άγχος ,την χρηματοοικονομική υπευθυνότητα καθώς και την χρηματοοικονομική ελευθερία. Η επιστημονική του επάρκεια πρέπει να συνοδεύεται από την παιδαγωγική ικανότητα να μετατρέπει αυτή τη γνώση σε κατανοητό, έγκυρο και κατάλληλο για κάθε βαθμίδα εκπαιδευτικό υλικό. Οι φορείς που σχεδιάζουν προγράμματα επιμόρφωσης οφείλουν να γνωρίζουν και να είναι σε θέση να αξιολογούν τη συναφή κατάρτιση, το επιστημονικό έργο και τη διδακτική εμπειρία των επιμορφωτών. Ο επαγγελματικός τίτλος χρειάζεται να συνοδεύεται από αποδεδειγμένη γνώση του συγκεκριμένου πεδίου.
Σημαντική είναι και η παιδαγωγική ευαισθησία. Οι δραστηριότητες πρέπει να χρησιμοποιούν υποθετικά δεδομένα, ώστε να προστατεύουν την ιδιωτικότητα των οικογενειών και να αποφεύγουν συγκρίσεις εισοδημάτων. Κάθε παιδί χρειάζεται ίσες ευκαιρίες συμμετοχής, ανεξάρτητα από το αν λαμβάνει χαρτζιλίκι ή μπορεί να αποταμιεύει. Η διδασκαλία οφείλει επίσης να παραμένει ανεξάρτητη από την προώθηση χρηματοοικονομικών προϊόντων.
Αν θέλουμε η χρηματοοικονομική παιδεία να αποκτήσει ουσιαστική θέση στην εκπαίδευση, πρέπει να επενδύσουμε και στους ανθρώπους που εκπαιδεύουν. Με συστηματική επιμόρφωση, επιστημονικά έγκυρο υλικό και κατάλληλους επιμορφωτές, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη αυτονομία στις δικές τους αποφάσεις και να στηρίξουν αποτελεσματικότερα τη νέα γενιά. Η χρηματοοικονομική τους παιδεία αξίζει να αντιμετωπιστεί ως ανάγκη της δικής τους ζωής και ως μέρος της επαγγελματικής τους ανάπτυξης.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- OECD. (2024). PISA 2022 results (Volume IV): How financially smart are students? OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/5a849c2a-en
European Commission & OECD. (2023). Financial competence framework for children and youth in the European Union. https://finance.ec.europa.eu/publications/commission-and-oecd-infe-publish-joint-framework-children-and-youth_en - Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων. (χ.χ.). Personal finance. https://www.ode.unipi.gr/en/education/undergraduate-studies/curriculum/5th-semester-courses/3251-personal-finance
