«Μια φορά και έναν καιρό, ήταν ένας καθηγητής» — κάπως έτσι θα μπορούσε να ξεκινά η εξιστόρηση μιας πορείας που άλλοτε νοηματοδοτούνταν ως λειτούργημα, αλλά σήμερα τείνει να μετατραπεί σε έναν αγώνα γραφειοκρατικής επιβίωσης.
Αν μετρούσα μια τυπική μου μέρα στο σχολείο, το μάθημα θα έβγαινε τελευταίο στη λίστα. Πριν από αυτό έρχονται οι αναπληρώσεις, τα τηλέφωνα, τα πρακτικά, η υπογραφή που λείπει, το σχέδιο δράσης, η συνεδρίαση για την αξιολόγηση. Είμαι καθηγητής, αλλά μάθημα κάνω στα κενά ανάμεσα σε όλα αυτά.
Στο σύγχρονο σχολικό τοπίο, παρατηρείται μια αμείλικτη μετατόπιση από τον δημιουργικό χώρο της παιδαγωγικής στη στείρα διεκπεραίωση. Η διδασκαλία, που κάποτε τρεφόταν από την αλληλεπίδραση, τη φαντασία και την έμπνευση, ασφυκτιά πλέον κάτω από το βάρος των διοικητικών εντολών, των τυπικών διαδικασιών και των ατελείωτων πρακτικών.
Αυτή η μετατόπιση γίνεται καθημερινά αισθητή στις αίθουσες και στους διαδρόμους. Όταν ένας καθηγητής εκφράζει την επιθυμία απλώς να κάνει το μάθημά του, εισπράττει την απάντηση ότι προέχουν οι αναπληρώσεις. Αν αναζητήσει χώρο για νέες ιδέες, του υπενθυμίζεται με αυστηρότητα ότι ο νόμος τον υποχρεώνει να σηκώνει τα τηλέφωνα. Ακόμη και απέναντι σε περιστατικά έντασης, όπως όταν ένας μαθητής ακούγεται να σπάει με μπουνιά την πόρτα, η αντιμετώπιση εξαντλείται συχνά στο απαξιωτικό «ας πρόσεχε και να μην μιλούσε και δεν θα έτρωγε ωριαία». Οι ανθρώπινες ανάγκες - όπως η υποχρέωση να βρεθεί κανείς στο σπίτι για την παραλαβή επίπλων - προσκρούουν στην αυστηρή τυπικότητα της παραμονής στο σχολείο μέχρι τις 14:10. Κάθε δημιουργική πρόταση κατευθύνεται εξαναγκαστικά προς την ένταξή της σε κάποιο σχέδιο δράσης, ενώ η επίκληση της νομοθεσίας για τη διαμόρφωση του προγράμματος υποχωρεί μπροστά στις εκάστοτε διαφορετικές οδηγίες. Παράλληλα, όταν εκφράζεται η αγωνία για τη διαχείριση της τάξης, η απάντηση περιορίζεται σε ένα στεγνό «είσαι επαγγελματίας», την ώρα που το ουσιαστικό ενδιαφέρον για την ποιότητα του μαθήματος επισκιάζεται από την πιεστική ερώτηση για το αν υπεγράφη το πρακτικό.
Αυτή η επικράτηση του διεκπεραιωτικού έναντι του δημιουργικού αποτυπώθηκε ανάγλυφα σε μια συζήτηση μεταξύ συναδέλφων, όταν ο θεολόγος έθεσε ένα καίριο ερώτημα: “Εσύ Κώστα μαγειρεύεις διεκπεραιωτικά ή δημιουργικά;”. Η αναλογία αυτή συμπυκνώνει την ουσία της εκπαιδευτικής κρίσης: το αν δηλαδή επιλέγουμε να πειραματιζόμαστε με τα υλικά της γνώσης και της επικοινωνίας ή αν απλώς αναλωνόμαστε σε μια μηχανική διεκπεραίωση. Το τραγικό είναι ότι αυτή τη συνειδητοποίηση τη μοιραζόμαστε συνήθως σε ανεπίσημα πηγαδάκια, καταπίνοντας την πικρία μας μαζί με μια βιαστική ρουφηξιά καφέ γιατί ξεκινά η εφημερία. Αντί να μεταφέρουμε αυτούς τους προβληματισμούς στον Σύλλογο Διδασκόντων για να διεκδικήσουμε συλλογικά μια αλλαγή, σωπαίνουμε. Ο Σύλλογος, που θα έπρεπε να αποτελεί το ζωντανό κύτταρο παιδαγωγικού προβληματισμού και διαλόγου, έχει συχνά διολισθήσει σε έναν τυπικό μηχανισμό διεκπεραίωσης θεμάτων και επικύρωσης αποφάσεων. Έτσι, ο αληθινός διάλογος εκτοπίζεται στα περιθώρια, στις γωνίες των διαδρόμων, ακυρώνοντας την προοπτική μιας ουσιαστικής συλλογικής στάσης.
Μέσα από αυτή τη διαδικασία, γινόμαστε σταδιακά τα πάντα εκτός από καθηγητές. Ο τίτλος του καθηγητή έχει αντικατασταθεί απλώς από το «κύριε» που εκφωνούν οι μαθητές στην τάξη. Για την πολιτεία και την κοινωνία, ακόμα και μετά από αλλεπάλληλες αξιολογήσεις, κρίσεις και μειώσεις μισθών, αντιμετωπιζόμαστε (κυρίως τώρα) ως απλοί δημόσιοι υπάλληλοι. Η παλαιότερη έννοια του «λειτουργού» φαίνεται να έχει χαθεί. Στον βωμό μιας ψευδεπίγραφης διαπόμπευσης που μας παρουσίαζε ως «τεμπέληδες», θυσιάστηκαν οι αξίες, το μεράκι και το όραμα της εκπαίδευσης.
Όσον αφορά την αξιολόγηση, η ένσταση δεν βρισκόταν ποτέ στην ίδια την έννοια της αποτίμησης του έργου μας, αλλά στον τρόπο με τον οποίο αυτή σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε. Με μια ρομαντική διάθεση, θα μπορούσε κανείς να φανταστεί μια διαδικασία που θα εστίαζε στην ουσία της διδασκαλίας, στη βελτίωση του μαθήματος και στην υποστήριξη του εκπαιδευτικού στην τάξη. Αντίθετα, η πραγματικότητα αποδείχθηκε ένα γραφειοκρατικό βουνό, δομημένο γύρω από χαρτιά, τυπικούς δείκτες και δείκτες επιδόσεων. Καταναλώνει αμέτρητες ώρες, οι οποίες σε κανονικές συνθήκες θα αφιερώνονταν στην προετοιμασία των μαθημάτων και στην ουσιαστική διδακτική εργασία. Η όρεξη για μάθηση, εξέλιξη και επιμόρφωση παραμένει ζωντανή, αλλά ο διαθέσιμος χρόνος εξαντλείται σε τύπους και διαδικασίες.
Κι όμως, παρά την απογοήτευση και το βάρος της καθημερινότητας, η άρνηση στον συμβιβασμό παραμένει η μόνη διέξοδος. Αρνούμαι να αποδεχτώ ότι ο ρόλος του εκπαιδευτικού εξαντλείται στη συμπλήρωση εντύπων και την τήρηση οδηγιών. Μέσα στην τάξη, πίσω από την κλειστή πόρτα, υπάρχει ακόμα χώρος για μάχη, για αληθινή σύνδεση με τους μαθητές και για την προάσπιση της δημιουργικότητας. Δεν γνωρίζω για πόσο ακόμα θα αντέχω τη φθορά. Ίσως ο μόνος λόγος που μένω είναι τα παιδιά: λένε ότι όποιος δεν θέλει να γεράσει, πρέπει να ασχολείται με νέους. Το σύστημα με φθείρει, οι μαθητές με κρατούν νέο. Γι' αυτό, όσο βρίσκομαι στην έδρα, θα κάνω μάθημα, ακόμη κι αν είναι στα κενά.
