Η εισαγωγή του πολλαπλού σχολικού βιβλίου δημιουργεί νέες δυνατότητες αλλά και νέες απαιτήσεις για τα διδακτικά εγχειρίδια. Δεν αρκεί πλέον ένα βιβλίο να καλύπτει την ύλη ή να ανταποκρίνεται τυπικά στο Πρόγραμμα Σπουδών. Οφείλει να διατυπώνει μια σαφή παιδαγωγική πρόταση για το τι είναι γλώσσα, πώς μαθαίνεται και ποιος είναι ο ρόλος της στη σύγχρονη κοινωνία. Από αυτή την άποψη, το βιβλίο Νεοελληνική Γλώσσα, βιβλίο μαθητή/μαθήτριας Α' Λυκείου των εκδόσεων 24γράμματα αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και συνεκτική πρόταση.
Από τις πρώτες κιόλας σελίδες γίνεται φανερό ότι το βιβλίο απομακρύνεται από μια παραδοσιακή αντίληψη της γλωσσικής διδασκαλίας, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα αντιμετωπίζεται κυρίως ως σύνολο κανόνων προς απομνημόνευση και εφαρμογή. Αντίθετα, υιοθετεί μια κειμενοκεντρική και επικοινωνιακή προσέγγιση, όπου η γλώσσα προσεγγίζεται ως κοινωνική πρακτική και ως εργαλείο νοηματοδότησης του κόσμου. Οι ίδιοι/-ες οι συγγραφείς δηλώνουν ότι στόχος του βιβλίου είναι η ανάπτυξη της γλωσσικής, επικοινωνιακής και κριτικής ικανότητας των μαθητών και μαθητριών μέσα από αυθεντικές περιστάσεις επικοινωνίας και μέσα από ποικίλες μορφές γραμματισμού.
Ιδιαίτερα θετική εντύπωση προκαλεί η επιλογή των θεματικών ενοτήτων. Η εφηβεία, η γλωσσική ποικιλότητα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η τεχνητή νοημοσύνη, το βιβλίο και η ανάγνωση, τα ζώα, ο αθλητισμός, το χιούμορ, η μόδα και η τρίτη ηλικία συνθέτουν ένα θεματικό μωσαϊκό που συνδέεται άμεσα με τις εμπειρίες και τα ενδιαφέροντα των εφήβων. Η επιλογή αυτή δεν λειτουργεί απλώς ως μέσο προσέλκυσης του ενδιαφέροντος των μαθητών και των μαθητριών· δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ουσιαστική εμπλοκή τους σε ζητήματα που αφορούν τη σύγχρονη κοινωνία, τον πολιτισμό και τη διαμόρφωση της προσωπικής και κοινωνικής ταυτότητας.
Ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα του βιβλίου είναι ο πολυτροπικός του χαρακτήρας. Δίπλα στα παραδοσιακά γραπτά κείμενα αξιοποιούνται ηχητικά και οπτικά κείμενα, podcasts, βίντεο, αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ψηφιακό υλικό. Με τον τρόπο αυτό η σχολική γλωσσική εκπαίδευση συνδέεται με τα πραγματικά περιβάλλοντα επικοινωνίας των νέων ανθρώπων. Η επιλογή αυτή ανταποκρίνεται πλήρως στις σύγχρονες θεωρίες των πολλαπλών γραμματισμών και αναγνωρίζει ότι η επικοινωνία στον 21ο αιώνα υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια του παραδοσιακού γραπτού λόγου.
Εξίσου σημαντική είναι η προσπάθεια σύνδεσης της γλωσσικής γνώσης με την παραγωγή λόγου. Η γραμματική και το λεξιλόγιο δεν παρουσιάζονται ως αυτοτελείς ενότητες αποκομμένες από την επικοινωνιακή πράξη, αλλά εντάσσονται οργανικά στην ερμηνεία και δημιουργία κειμένων. Η προσέγγιση αυτή μετατρέπει τη γλωσσική γνώση από αυτοσκοπό σε εργαλείο επικοινωνίας και έκφρασης. Με άλλα λόγια, η γλώσσα δεν διδάσκεται απλώς για να γνωρίζουν οι μαθητές και οι μαθήτριες τους κανόνες της, αλλά για να μπορούν να χρησιμοποιούν αυτούς τους κανόνες δημιουργικά και αποτελεσματικά.
Παράλληλα, το βιβλίο επιτυγχάνει κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον: δημιουργεί προϋποθέσεις για μεταγλωσσικό αναστοχασμό. Μέσα από τη γλωσσική χρήση οι μαθητές καλούνται να σκεφτούν για τη γλώσσα, για τις ποικιλίες της, για τις κοινωνικές της λειτουργίες και για τη σχέση της με την ταυτότητα, την τεχνολογία και τον πολιτισμό. Έτσι, η γλωσσική εκπαίδευση δεν περιορίζεται στην ανάπτυξη επικοινωνιακών δεξιοτήτων αλλά ανοίγει τον δρόμο για βαθύτερη κατανόηση των μηχανισμών της γλώσσας και του ρόλου της στην ανθρώπινη εμπειρία.
Ασφαλώς, όπως κάθε φιλόδοξο εγχείρημα, το βιβλίο θέτει υψηλές απαιτήσεις από τον/την εκπαιδευτικό, ιδιαίτερα ως προς τη διαχείριση του πολυτροπικού υλικού και των συνεργατικών δραστηριοτήτων. Ωστόσο, η πρόκληση αυτή αποτελεί ταυτόχρονα και μία από τις μεγαλύτερες αρετές του, καθώς ενθαρρύνει μια πιο ενεργητική, συμμετοχική και δημιουργική μορφή διδασκαλίας.
Συνολικά, τα βιβλία γλωσσικής διδασκαλίας των εκδόσεων 24γράμματα συνιστούν μια σύγχρονη και παιδαγωγικά τεκμηριωμένη πρόταση γλωσσικής διδασκαλίας. Δεν περιορίζονται στην αναπαραγωγή μιας καθιερωμένης σχολικής παράδοσης, αλλά επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση των μαθητών και μαθητριών με τη γλώσσα. Σε μια εποχή όπου η επικοινωνία μετασχηματίζεται διαρκώς από την τεχνολογία και τα νέα μέσα, το βιβλίο υπενθυμίζει ότι η γλωσσική εκπαίδευση δεν αφορά μόνο ( ή και καθόλου; ) τη σωστή χρήση της γλώσσας, αλλά κυρίως την κατανόηση, την κριτική επεξεργασία και τη δημιουργική αξιοποίησή της.
Χρήστος Βλάχος
Επικ. Καθηγητής Γλωσσολογίας
Τμήμα Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Πατρών
