Δύο παρεμβάσεις με ισχυρό εκπαιδευτικό και κοινωνικό αποτύπωμα βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας και του ΙΕΠ: η ενίσχυση της εθνικής στρατηγικής για την πρόληψη και αντιμετώπιση της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού και ο συνολικός ανασχεδιασμός της Ειδικής και Ενταξιακής Εκπαίδευσης. Από την πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr, την επιμόρφωση χιλιάδων εκπαιδευτικών και τις δράσεις πρόληψης, έως την επανεξέταση της λειτουργίας των ΣΜΕΑΕ, των Τμημάτων Ένταξης, της Παράλληλης Στήριξης, των ΚΕΔΑΣΥ και των ΕΔΥ, διαμορφώνεται ένα πλαίσιο που επιδιώκει ασφαλέστερο, πιο συμπεριληπτικό και ουσιαστικά υποστηρικτικό σχολείο για όλους τους μαθητές.
1η Δράση
Με θεσμικό πυλώνα τον Νόμο 5029/2023 «Ζούμε Αρμονικά Μαζί, Σπάμε τη Σιωπή», το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού συνεχίζει δυναμικά την ανάπτυξη μιας συντονισμένης εθνικής στρατηγικής για την πρόληψη και την αποτελεσματική αντιμετώπιση της Ενδοσχολικής Βίας και του Εκφοβισμού (Ε.ΒΙ.Ε.). Η πρωτοβουλία αυτή υιοθετεί σήμερα μια ολιστική προσέγγιση κάτω από την ομπρέλα της αειφορίας που διαρθρώνεται σε τρία αλληλένδετα επίπεδα: το μακροσύστημα της εθνικής πολιτικής υπό την καθοδήγηση του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ), το μεσοσύστημα των Διευθύνσεων Εκπαίδευσης και των υποστηρικτικών δομών όπως τα ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ., φορείς και δίκτυα ενημέρωσης και παρεμβάσεων, καθώς και το μικροσύστημα της ίδιας της σχολικής κοινότητας, των εκπαιδευτικών, των μαθητών/τριών και των γονέων/κηδεμόνων. Στο επίκεντρο της επιχειρησιακής δράσης συνδέοντας τα τρία επίπεδα βρίσκεται η ειδική ψηφιακή πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr, η οποία παρέχει στα μέλη της σχολικής κοινότητας τη δυνατότητα επώνυμων αναφορών περιστατικών εκφοβισμού, πλαισιωμένη από πλούσιο ενημερωτικό υλικό και γραμμές υποστήριξης και βοήθειας. Η θεσμική θωράκιση συμπληρώνεται από την επικαιροποίηση του υποχρεωτικού Εσωτερικού Κανονισμού Λειτουργίας κάθε σχολικής μονάδας, ο οποίος καθορίζει σαφείς κανόνες συμπεριφοράς, διαδικασίες παιδαγωγικού ελέγχου και πρόληψης.
Για την επιστημονική αποτύπωση της έκτασης του φαινομένου, το ΙΕΠ, σε συνεργασία με το ΙΤΥΕ «Διόφαντος» και το Πανεπιστήμιο Κρήτης, διεξήγαγε ευρεία, πανελλαδική έρευνα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα σχολείων, στην οποία συμμετείχαν 48.265 μαθητές και μαθήτριες, 10.028 εκπαιδευτικοί και 13.762 γονείς κηδεμόνες, διερευνώντας τη συσχέτιση των περιστατικών βίας, με τη χρήση ψηφιακών εφαρμογών, τη ψυχική υγεία και ικανοποίηση στο σχολικό περιβάλλον. Τα συμπεράσματα και οι προτάσεις της έρευνας αξιοποιήθηκαν στην υλοποίηση μαζικού επιμορφωτικού προγράμματος σύγχρονης και ασύγχρονης εκπαίδευσης σε συνεργασία του ΙΕΠ με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ) για 26.000 εκπαιδευτικούς και στελέχη εκπαίδευσης, ενώ η διεθνής τεχνογνωσία ενισχύθηκε μέσω του Διακρατικού Επιστημονικού Συνεδρίου Ελλάδας – Κύπρου στις 6 Μαρτίου του 2026.
Στο πλαίσιο της πρωτογενούς πρόληψης, η επικαιροποίηση και υποβολή νέων προτάσεων Εργαστηρίων Δεξιοτήτων από το Νηπιαγωγείο έως και το Γυμνάσιο, εστιάζουν στην καλλιέργεια κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων, όπως η ενσυναίσθηση, η διαμεσολάβηση και η ειρηνική επίλυση συγκρούσεων. Η πρόληψη της βίας ενσωματώνεται οργανικά και στα νέα Προγράμματα Σπουδών όλων των βαθμίδων, από την προσχολική αγωγή με το πεδίο «Παιδί, Εαυτός και Κοινωνία», τη «Μελέτη Περιβάλλοντος» στις τέσσερις πρώτες τάξεις του Δημοτικού με ενότητες όπως οι «Διαπροσωπικές σχέσεις», την Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή και τα γνωστικά αντικείμενα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Το νέο πρόγραμμα σπουδών «Δράσεις Ενεργού Πολίτη» που καλλιεργεί δεξιότητες ζωής για τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη και τον σεβασμό στην ετερότητα, καλεί εκπαιδευτικούς και μαθητές/τριες σε δράσεις που ενισχύουν το θετικό σχολικό κλίμα και αποτελούν την πρωτογενή πρόληψη για την αντιμετώπιση της βίας. Στο πεδίο της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης, τα Σχολικά Δίκτυα Εκπαιδευτικής Υποστήριξης (Σ.Δ.Ε.Υ.) και οι Επιτροπές Διεπιστημονικής Υποστήριξης (Ε.Δ.Υ.), με τη συμμετοχή Ψυχολόγων (ΠΕ23) και Κοινωνικών Λειτουργών (ΠΕ30) σε συνεργασία με τα ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ., παρέχουν συμβουλευτική υποστήριξη για την ενίσχυση της συναισθηματικής ανθεκτικότητας των μαθητών/τριών.
Η μικρού μήκους ταινία «Stop Bullying» (με τίτλο «Witnesses» / «Μάρτυρες»), η οποία δημιουργήθηκε με χρηματοδότηση από το Ίδρυμα Ωνάσση για την καμπάνια και την επίσημη πλατφόρμα stop-bullying.gov.gr του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, απέσπασε μια κορυφαία διεθνή διάκριση. Συγκεκριμένα, βραβεύτηκε με το Χάλκινο Λιοντάρι (Bronze Lion) στο Διεθνές Φεστιβάλ Δημιουργικότητας των Καννών (Cannes Lions 2024), στην κατηγορία «Health & Wellness». Ο σχεδιασμός της επικοινωνιακής διάχυσης της εθνικής πολιτικής οργανώνεται μέσω ενημέρωσης των ΜΜΕ με αρθρογραφίες, συνεντεύξεις των στελεχών του Υ.ΠΑΙ.Θ.Α. και του ΙΕΠ, ενώ επίκειται και η υλοποίηση στοχευμένης καμπάνιας μέσω διάσημων προσώπων με επιρροή στο κοινό (influencers), καθώς επίσης και με την υλοποίηση ανοιχτών εκδηλώσεων με ενεργό συμμετοχή μαθητών/τριών και παρουσία επιδραστικών προσώπων της νεολαίας.
Συνοψίζοντας, η εθνική πολιτική διαρθρώνεται σε οκτώ βασικούς άξονες που περιλαμβάνουν την ανάπτυξη σαφούς πολιτικής κατά του εκφοβισμού, τη συγκρότηση Ομάδων Ε.ΒΙ.Ε. σε όλα τα επίπεδα του εκπαιδευτικού συστήματος, τη διαρκή επαγγελματική ανάπτυξη του εκπαιδευτικού προσωπικού, την ενεργό εμπλοκή των γονέων/κηδεμόνων μέσω της πλατφόρμας stop-bullying.gov.gr και της εφαρμογής e-Parents, την ενδυνάμωση του ρόλου των μαθητών/τριών, την εφαρμογή συμπεριληπτικών προγραμμάτων και δράσεων κοινωνικοσυναισθηματικής μάθησης και την τακτική αξιολόγηση των δεδομένων για τη διαρκή βελτίωση του σχολικού κλίματος.
Ως εκ τούτου, η Εθνική Στρατηγική κατά της Ενδοσχολικής Βίας και του Εκφοβισμού υπερβαίνει τα όρια μιας τυπικής νομοθετικής ρύθμισης, συνιστώντας ένα ολιστικό, επιστημονικά τεκμηριωμένο και επιχειρησιακά δομημένο κοινωνικό συμβόλαιο. Το Υπουργείο Παιδείας Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και ο επιστημονικός – ερευνητικός του βραχίονας, το ΙΕΠ έχουν θέσει τις βάσεις για ένα σχολείο που δεν περιορίζεται στην παροχή γνώσεων, αλλά διαμορφώνει ασφαλείς, συμπεριληπτικούς και δημοκρατικούς πολίτες.
2η Δράση
Μια ακόμη εμβληματική δράση που βρίσκεται σε εξέλιξη και για πρώτη φορά υλοποιεί το ΙΕΠ αφορά στον ανασχεδιασμό των εκπαιδευτικών δομών και θεσμώ Ειδικής και Ενταξιακής Εκπαίδευσης καθώς και των υποστηρικτικών δομών εκπαίδευσης. Στο επίκεντρο βρίσκεται η διαμόρφωση ενός ευέλικτου, συμπεριληπτικού σχολείου, στο οποίο κάθε μαθητής και κάθε μαθήτρια μπορεί να συμμετέχει ενεργά και ισότιμα και να εκφράζει τις δυνατότητές του/της στο μέγιστο δυνατό βαθμό.
Οι απαιτήσεις του σύγχρονου σχολείου αλλάζουν και μαζί τους χρειάζεται να εκσυγχρονίζονται οι δομές, οι θεσμοί, οι υπηρεσίες και οι τρόποι υποστήριξης των μαθητών και μαθητριών. Με αυτή την ανάγκη ως αφετηρία, η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη ανέθεσε στο ΙΕΠ να προχωρήσει σε έναν συνολικό ανασχεδιασμό του πλαισίου λειτουργίας της Ειδικής και Ενταξιακής Εκπαίδευσης.
Η δράση υλοποιείται από τη Μονάδα Ειδικής και Συμπεριληπτικής Εκπαίδευσης του ΙΕΠ σε συνεργασία με την Διεύθυνση Ειδικής Αγωγής του Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού υπό τη γενική εποπτεία του Αντιπροέδρου του ΙΕΠ και αποτελεί μια οργανωμένη προσπάθεια να επανεξεταστούν οι υφιστάμενες δομές, οι ρόλοι, οι αρμοδιότητες και οι τρόποι συνεργασίας των εμπλεκομένων στην εκπαιδευτική διαδικασία, με βάση τις σύγχρονες αρχές της ενταξιακής φιλοσοφίας, τις διεθνείς και ευρωπαϊκές κατευθύνσεις.
Ο ανασχεδιασμός αφορά ένα ευρύ φάσμα εκπαιδευτικών δομών και θεσμών: τις Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΣΜΕΑΕ), τα Τμήματα Ένταξης (ΤΕ), την Παράλληλη Στήριξη (ΠΣ), τα Κέντρα Διεπιστημονικής Αξιολόγησης Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ), τις Επιτροπές Διεπιστημονικής Υποστήριξης (ΕΔΥ), καθώς και την Πρώιμη/Έγκαιρη Παρέμβαση. Παράλληλα, εξετάζονται οι ρόλοι, οι αρμοδιότητες, τα καθήκοντα και οι τρόποι συνεργασίας του εκπαιδευτικού προσωπικού, του Ειδικού Εκπαιδευτικού Προσωπικού (ΕΕΠ) και του Ειδικού Βοηθητικού Προσωπικού (ΕΒΠ) που υπηρετούν σε αυτές τις δομές με στόχο να ενισχυθεί η διεπιστημονική συνεργασία και η αποτελεσματικότερη σύνδεση των διαφορετικών υπηρεσιών και ειδικοτήτων, σύμφωνα με τις αρχές της ενταξιακής εκπαίδευσης
Σκοπός του ανασχεδιασμού είναι η προώθηση της ενταξιακής εκπαίδευσης και η πραγματοποίηση των στόχων του εθνικού σχεδίου δράσης για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία και της Εθνικής Στρατηγικής 2024-2030, ώστε η χώρα μας να συμπορεύεται με τις Διεθνείς Συμβάσεις (Διεθνή Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία) για την ισότιμη πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία στο αγαθό της εκπαίδευσης. Η διαφοροποιημένη διδασκαλία, η συνεργασία των εκπαιδευτικών, η διεπιστημονικότητα, η συνεκπαίδευση, η ουσιαστική συμμετοχή της οικογένειας, η αποτελεσματικότερη λειτουργία των υποστηρικτικών δομών, η πρώιμη παρέμβαση και η αξιοποίηση του Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης ως εργαλείου ενταξιακής παιδαγωγικής αποτελούν βασικούς άξονες του εμβληματικού αυτού εγχειρήματος.
Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της δράσης αποτελεί η διεπιστημονική σύνθεση των ομάδων εργασίας. Εκπαιδευτικοί, στελέχη εκπαίδευσης και Ειδικό Επιστημονικό Προσωπικό από διαφορετικά επιστημονικά πεδία, με μεγάλη εμπειρία σε διαφορετικούς τύπους σχολείων, βαθμίδες εκπαίδευσης και δομές, συνεργάζονται προκειμένου να καταγραφούν ανάγκες και να διαμορφωθούν συγκεκριμένες προτάσεις που μπορούν να ανταποκριθούν στην πραγματικότητα της σχολικής ζωής. Στο πλαίσιο αυτό δόθηκε η δυνατότητα υποβολής προτάσεων από φορείς, οργανώσεις, σωματεία αλλά και την εκπαιδευτική κοινότητα και γονείς προκειμένου να μελετηθούν από τα μέλη των ομάδων εργασίας και να συμπεριληφθούν στο νέο θεσμικό πλαίσιο που θα διαμορφωθεί για τη βελτίωση της λειτουργίας των εκπαιδευτικών και υποστηρικτικών δομών, την ενίσχυση της συνεργασίας μεταξύ των ειδικοτήτων και την αποτελεσματικότερη υποστήριξη μαθητών/τριών και εκπαιδευτικών.
Οι ομάδες εργασίας αναπτύσσονται σε τρεις βασικούς άξονες:
- Ομάδα εργασίας για τις Σ.Μ.Ε.Α.Ε. και το ΕΕΠ/ΕΒΠ
- Ομάδα εργασίας για τα ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ. και τα Σ.Δ.Ε.Υ./Ε.Δ.Υ.
- Ομάδα εργασίας για τους ενταξιακούς θεσμούς: (Τ.Ε. – Π.Σ. – Πρώιμη/Έγκαιρη Παρέμβαση)
Οι ομάδες εργασίας μελετούν και επεξεργάζονται ενδελεχώς όλες τις προτάσεις προκειμένου να αξιοποιηθούν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και σχεδιάζεται το προσεχές διάστημα να ολοκληρωθεί κατά προτεραιότητα το σχέδιο Υπουργικής Απόφασης με το Κανονιστικό πλαίσιο λειτουργίας των ΚΕΔΑΣΥ και των ΕΔΥ, καθώς και ο ανασχεδιασμός/εκσυγχρονισμός των καθηκοντολογίων του εκπαιδευτικού προσωπικού, του ΕΕΠ και ΕΒΠ. Στη συνέχεια θα ολοκληρωθεί και ο ανασχεδιασμός της λειτουργίας των ενταξιακών θεσμών.
Η πρωτοβουλία/δράση αυτή αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για την αναβάθμιση της ποιότητας της παρεχόμενης Ειδικής και Ενταξιακής Εκπαίδευση στη χώρα μας, σύμφωνα με τον 4ο από τους 17 Στόχους βιώσιμης ανάπτυξης του ΟΗΕ. Με τη συμμετοχή της εκπαιδευτικής και επιστημονικής κοινότητας και την αξιοποίηση της εμπειρίας των ανθρώπων που υπηρετούν στις διαφορετικές δομές, το ΙΕΠ επιδιώκει να συμβάλει στη διαμόρφωση ενός σύγχρονου, λειτουργικού, συνεκτικού και συμπεριληπτικού πλαισίου που ανταποκρίνεται στις ανάγκες του σημερινού σχολείου και ενισχύει την ισότιμη συμμετοχή όλων των μαθητών/τριών θέτοντας ως επίκεντρο τις ανάγκες τους.
Επιπροσθέτως, το ΙΕΠ σε συνεργασία με το ΥΠΑΙΘΑ μελετώντας συστηματικά τις απαιτούμενες αλλαγές για τον εκσυγχρονισμό και αναβάθμιση της ειδικής και ενταξιακής εκπαίδευσης θα συγκροτήσει μία ακόμη ομάδα εργασίας για τη διαμόρφωση ενός Πλαισίου Λειτουργικών και Εξατομικευμένων Προγραμμάτων Εκπαίδευσης στις ΣΜΕΑΕ/ Πλαισίου Λειτουργικού Προγράμματος Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης[ 1] που θα συνδέεται με τον Οδηγό-Πλαίσιο για τη διδασκαλία στις Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης και την εφαρμογή του Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης και τη διασύνδεση με τα Προγράμματα Σπουδών Γενικής εκπαίδευσης (Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμια), προς την κατεύθυνση διαμόρφωσης εναλλακτικών λειτουργικών Προγραμμάτων Σπουδών (functional curriculums) αξιοποιώντας τις αρχές της ενταξιακής εκπαίδευσης. Το εγχείρημα αυτό για την εγκαθίδρυση της ενταξιακής εκπαίδευσης υποστηρίζεται παράλληλα από τη διάθεση προσβάσιμου εκπαιδευτικού υλικού από το ΙΕΠ, μέσα από τον ιστότοπο Προσβάσιμο του ΙΕΠ, παρέχοντας στους/στις εκπαιδευτικούς εργαλεία και υλικό για την υποστήριξη της ενεργούς συμμετοχής όλων των μαθητών και μαθητριών στη μαθησιακή διαδικασία. Το εκπαιδευτικό υλικό σχεδιάζεται να εμπλουτιστεί στο πλαίσιο υλοποίησης νέου έργου ΕΣΠΑ, με διεύρυνση του περιεχομένου του ώστε να καλύπτει όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης και κάθε τύπο σχολείου αξιοποιώντας παράλληλα και την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Ευχαριστώ τους Συμβούλους του ΙΕΠ Μαρία Γελαστοπούλου και Νίκο Χριστοδούλου για την συμβολή τους στο άρθρο αυτό.
