Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από την αναφορά σε ομόφυλες οικογένειες στο βιβλίο της ΣΤ΄ Δημοτικού για την Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή τοποθετείται σε λάθος βάση. Το ζητούμενο δεν είναι το σχολείο να «πάρει θέση» υπέρ ή κατά ενός συγκεκριμένου οικογενειακού προτύπου, αλλά εάν οφείλει να αναγνωρίζει την πραγματικότητα μέσα στην οποία ζουν οι μαθητές του και να εξασφαλίζει ότι κανένα παιδί δεν θα αισθάνεται ξένο, κατώτερο ή στιγματισμένο εξαιτίας της οικογένειας από την οποία προέρχεται.
Η συμπερίληψη, υπό αυτή την έννοια, αποτελεί θεμελιώδη παιδαγωγική αρχή. Το παιδί δεν επιλέγει την οικογενειακή του προέλευση και δεν μπορεί να μετατρέπεται σε αντικείμενο περιθωριοποίησης εξαιτίας της. Το ίδιο ισχύει για παιδιά μεταναστών, παιδιά διαφορετικής θρησκευτικής ή πολιτισμικής προέλευσης, παιδιά μονογονεϊκών οικογενειών, υιοθετημένα παιδιά ή παιδιά που μεγαλώνουν σε οποιαδήποτε διαφορετική οικογενειακή συνθήκη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η αποδοχή του παιδιού προϋποθέτει την ταύτιση όλων με όλες τις μορφές ζωής. Προϋποθέτει όμως την άρνηση του στιγματισμού, της ξενοφοβίας και του σχολικού εκφοβισμού.
Υπάρχει, όμως, και ένας βαθύτερος λόγος για τον οποίο η συμπερίληψη έχει θέση στην Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή. Ένα σχολείο που μαθαίνει στα παιδιά να συνυπάρχουν, με τις όποιες διαφορές τους, δημιουργεί τις προϋποθέσεις για να μάθουν επίσης να συνεργάζονται χωρίς προαπαιτούμενα. Και η συνεργασία δεν είναι μια αφηρημένη ηθική αρετή. Είναι η βασική δεξιότητα του ενεργού πολίτη: να μπορεί να οργανώνει κοινές δράσεις, να συμμετέχει σε ομάδες, να ακούει διαφορετικές απόψεις, να επιλύει συγκρούσεις, να αναλαμβάνει ευθύνη και να δημιουργεί μαζί με ανθρώπους που δεν είναι όμοιοι με τον ίδιο.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται ίσως η ουσία της πολιτικής αγωγής στο δημοτικό σχολείο. Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν απαιτεί να συμφωνούμε όλοι μεταξύ μας. Απαιτεί να μπορούμε να ζούμε, να συνεργαζόμαστε και να δημιουργούμε μαζί παρά τις διαφορές μας. Η συμπερίληψη επομένως δεν είναι απλώς μια άσκηση ανεκτικότητας. Είναι μια πνευματική άσκηση ανοικτών οριζόντων: η εκπαίδευση του παιδιού στην ιδέα ότι ο κοινωνικός κόσμος είναι ευρύτερος από τη δική του εμπειρία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αναφορά σε κοινωνικά ευαίσθητα ζητήματα είναι αυτομάτως παιδαγωγικά σωστή. Η ηλικιακή καταλληλότητα, η γλώσσα, το πλαίσιο και ο τρόπος παρουσίασης πρέπει πάντοτε να εξετάζονται προσεκτικά. Αλλά άλλο πράγμα είναι η συζήτηση για το πώς παρουσιάζεται ένα θέμα και άλλο η απαίτηση να εξαφανιστεί από το σχολικό βιβλίο κάθε κοινωνική πραγματικότητα που προκαλεί διαφωνίες μεταξύ των ενηλίκων.
Ο σκοπός της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής δεν είναι να παράγει παιδιά που σκέφτονται όλα με τον ίδιο τρόπο. Είναι να συμβάλλει στη διαμόρφωση νέων ανθρώπων ικανών να αντιμετωπίζουν έναν σύνθετο κόσμο χωρίς φόβο, χωρίς προκατάληψη και χωρίς την ανάγκη να αποκλείσουν τον διαφορετικό. Με αυτή την έννοια, η αναγνώριση ότι υπάρχουν διαφορετικές μορφές οικογενειακής ζωής δεν αποτελεί παρέκκλιση από την αποστολή του σχολείου. Αποτελεί μέρος της ίδιας της εκπαίδευσης στον δημοκρατικό πολίτη.
Μανούσος Μαραγκουδάκης
Καθηγητής Κοινωνιολογίας
Πανεπιστήμιο Αιγαίου
Συγγραφέας των βιβλίων Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής Ε’ και ΣΤ’ Δημοτικού
Συνσυγγραφέας (με τον Κώστα Θεριανό) του βιβλίου Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής Α’ Λυκείου
