Στις 15 Οκτωβρίου, επέτειο της γέννησης του Νίτσε (1844), δημοσιεύθηκαν δύο κείμενα που δεν μιλούν μεταξύ τους. Ο Ευθύμιος Τσιλιόπουλος στον Οικονομικο Ταχυδρομο (ot.gr) ρωτά τι θα κάνουμε με τον χρόνο που η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μας εξοικονομήσει. Ο Ντέμης Hassabis, σε διάσκεψη στο Δουβλίνο, χαρακτηρίζει «πρώιμες προειδοποιήσεις» τα πρόσφατα χακαρίσματα από AI agents και ζητά διεθνή πρότυπα και πιστοποίηση. Ο πρώτος ρωτά τι γίνεται ο άνθρωπος, ο δεύτερος πώς θα ελεγχθεί η μηχανή. Στο κενό ανάμεσά τους χωράει ένας στοχαστής που δεν θα βιαζόταν ποτέ.
Στον πρόλογο της "Αυγής" (Morgenröte, 1881) ο Νίτσε ορίζει τη φιλολογία ως τέχνη του αργού διαβάσματος: να σταματάς, να αφήνεις χρόνο, να διαβάζεις αργα. Το Langsam είναι το μοτίβο που επανέρχεται και στο Gai Savoir
(ευθυμη Γνωση) , κατακεραυνώνει τη βιασύνη και την ευλάβεια προς τη δουλειά ως φρενίτιδα που σκοτώνει τον στοχασμό. Η βιασύνη δεν είναι για εκείνον ιδιοτροπία μιας εποχής. Είναι χαρακτήρας: αδυναμία ανθρώπων που δεν αντέχουν να περιμένουν να ωριμάσει κάτι. Κάθε εποχή έχει τους ανυπόμονους της, και η δική μας τούς έδωσε πρωτοφανή εργαλεία.
Εδώ μπαίνει ο Hassabis. Ζητά όρια στον κίνδυνο, ποτέ στον σκοπό. Η ανάπτυξη παραμένει αυτονόητη και ρυθμίζεται μόνο η πρόσκρουση, με πιστοποίηση «αναλογική προς τους κινδύνους» και «να μην πνίγει την καινοτομία». Ζητά φρένα, όχι Μέτρο. Ο μαθητευόμενος μάγος του Γκαίτε ήξερε να ξεκινά το σκουπόξυλο και δεν ήξερε να το σταματά· «τα πνεύματα που κάλεσα, δεν τα ξεφορτώνομαι». Στη μπαλάντα του 1797, όμως, επιστρέφει ο δάσκαλος και βάζει τάξη. Οι σημερινοί μαθητευόμενοι δεν έχουν δάσκαλο που να επιστρέφει. Τον ρόλο του καλούνται να παίξουν οι ίδιοι, με τους ίδιους κινδύνους που δημιούργησαν.
Η εικόνα που ταιριάζει είναι εκείνη των Ρωμαίων στα συμπόσια. Ο Σενέκας γράφει ότι εμετούσαν για να ξαναφάνε και έτρωγαν για να ξαναεμέσουν (vomunt ut edant, edunt ut vomant). Είναι ηθικολογική πολεμική και όχι φωτογραφία της εποχής, αλλά δείχνει το ουσιώδες: η πείνα που δεν είναι ανάγκη αλλά αδυναμία να σταματήσεις. Τα ελληνικά έχουν τις λέξεις, κοιλιοδούλος και τερψιλαρυγγειος. Η ανάπτυξη χωρίς όριο είναι ακριβώς αυτό, μια βουλιμία που ονομάζει τον εαυτό της πρόοδο, και η τεχνητή νοημοσύνη είναι το τελειότερο όργανό της: στομάχι που δεν γεμίζει.
Μένει το ερώτημα ποιος είναι ο βουλιμικός. Η «κοινωνία» δεν είναι δύναμη που πέφτει από ψηλά. Είναι μετωνυμία: το όλον παίρνει το όνομα και το πρόσωπο των φιλόδοξων που το επικαθορίζουν. Η «παραγωγικότητα» δεν είναι φυσικός νόμος αλλά η βουλιμία λίγων που περνά για κοινό ήθος. Οι ανθρωπολόγοι το γνωρίζουν από τις κοινωνίες που έβαλαν όρια στην υπερσυσσώρευση. Σε πολλές από αυτές υπάρχουν θεσμοί εξίσωσης, γιορτές και δωρεές που καταναλώνουν το πλεόνασμα πριν γίνει εξουσία. Η δική μας κοινωνία έκανε το αντίστροφο: έφτιαξε θεσμούς που το θησαυρίζουν και το λένε αρετή.
Οι φιλόδοξοι, όμως, δεν αρκούν για να εξηγήσουν την επικράτησή τους. Το κοπάδι που τους ακολουθει ,έχει μερίδιο ευθύνης, και η μορφή του είναι η παθητικότητα. Δεν επιλέγει τη βουλιμία, την παραλαμβάνει, επειδή η αντίσταση θα σήμαινε να σταθεί μόνο του και να ορίσει μόνο του την αξία του, ακριβώς δηλαδη το ερώτημα του Τσιλιόπουλου. Δεν πρόκειται για ενοχή αλλά για συνυπευθυνότητα: το πρότυπο ισχύει επειδή οι πολλοί δεν το αμφισβητούν. Στη Μελανησία, γράφει ο Μαρσαλ Σάρλινς ο «μεγάλος άνθρωπος» που ζητά υπερβολικά βλέπει τους οπαδούς του να τον εγκαταλείπουν. Οι πολλοί, δηλαδή, μπορούν να αποσύρουν τη συναίνεσή τους, και το ότι σήμερα δεν το κάνουν είναι επιλογή της αδράνειας.
Ο Νίτσε δεν θα ζητούσε Μέτρο με την αριστοτελική έννοια της μεσότητας, ούτε θα έδινε ευλογία στην ανάπτυξη ως αυτοσκοπό. Θα ζητούσε ανθρώπους που αναλαμβάνουν τη ζωή τους και δεν την αφήνουν να ορίζεται από ρυθμούς που άλλοι έθεσαν. Ο Λόγος του ισχύει σήμερα επειδή δεν υπηρέτησε καμία εταιρεία και επειδή ρωτά κάτι που μένει ανοιχτό. Ο Hassabis, θα ξεχαστεί ως φελλός επιπλέων εις τον αφρόν ψηφιακής θάλασσας. Και η απάντηση στην ψηφιακή επιτάχυνση παραμένει η ίδια που έδινε ο Νίτσε: Langsam, langsam.
ΝΙΚΟΣ ΓΟΥΣΓΟΥΝΗΣ,
Δρ.ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ ΣΟΡΒΟΝΝΗΣ
