Ανοίγεις το κινητό σου και διαβάζεις ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα κάνει τη δουλειά σου. Ίσως όχι αύριο, αλλά αρκετά σύντομα ώστε να αναρωτιέσαι αν αξίζει να συνεχίσεις να μαθαίνεις αυτό που μαθαίνεις. Αν είσαι νέος, σκέφτεσαι τι να σπουδάσεις. Αν εργάζεσαι ήδη, αναρωτιέσαι πόσο ακόμη θα χρειάζονται όσα ξέρεις. Αν μάλιστα έχεις περάσει χρόνια για να αποκτήσεις την εμπειρία σου, η ιδέα ότι μπορεί να περισσεύει χωράει δύσκολα σε μια αισιόδοξη παρουσίαση για τις ευκαιρίες της τεχνολογίας.
Ο προβληματισμός εύλογος. Αφορά το εισόδημά μας, την καθημερινότητά μας, αλλά και κάτι πολύ πιο βαθύ και προσωπικό, την αίσθηση του ανήκειν. Ότι έχουμε μια θέση στον κόσμο και κάτι χρήσιμο να προσφέρουμε σε αυτόν.
Μέσα σε αυτή την εύλογη αγωνία εμφανίζεται η γνώριμη πεποίθηση ότι αυτή τη φορά οι συνθήκες είναι εντελώς διαφορετικές. Φυσικά και κάθε γενιά έχει τους λόγους της να αισθάνεται ότι ζει την εξαίρεση. Ένα βήμα περισσότερο ότι η ίδια αποτελεί την εξαίρεση στου χρόνου τα γυρίσματα. Βλέπετε γνωρίζει από πρώτο χέρι τις δικές της ανατροπές, ενώ τις ανατροπές των προηγούμενων γενεών τις συναντά συνήθως τακτοποιημένες σε λίγες σελίδες ιστορίας. Εκεί γνωρίζουμε ήδη τη συνέχεια. Στη δική μας ζωή, η επόμενη σελίδα παραμένει άγραφη.
Ας φανταστούμε λοιπόν μια πεταλούδα της νύχτας που, στο μικρό μας παραμύθι, ζει μόλις μία ημέρα. Έχει σταθεί πάνω στον κορμό ενός υπεραιωνόβιου πλάτανου. Προς το τέλος της σύντομης ζωής της, κάποιος τη ρωτά:
«Να σε ερωτήσω κάτι. Εξελίσσεται ο πλάτανος; Αλλάζει;»
«Μπα», απαντά εκείνη. «Μια ολάκερη ζωή είμαι εδώ και δεν έχω δει να συμβαίνει καμία αλλαγή».
Από τη δική της σκοπιά, η απάντηση στηρίζεται σε εξαντλητική παρατήρηση. Του αφιέρωσε, άλλωστε, ολόκληρη τη ζωή της. Τι άλλο να κάνει η πεταλούδα;
Μόνο που ο πλάτανος είχε μια ιστορία πριν εκείνη ακουμπήσει στον κορμό του και θα συνεχίσει να έχει όταν εκείνη θα έχει φύγει.
Η αναγωγή του περιορισμένου βιωματικού μας ορίζοντα σε καθολικό μέτρο της ιστορικής εξέλιξης είναι ένας πειρασμός στον οποίο δύσκολα αντιστεκόμαστε. Κρίνουμε το σύνολο από το μικρό χρονικό διάστημα που προλάβαμε να παρατηρήσουμε.
Κάπως έτσι στεκόμαστε κι εμείς απέναντι στην τεχνολογική αλλαγή. Για να καταλάβουμε τι μπορεί να σημαίνει η καινούργια μηχανή, αξίζει να κοιτάξουμε λίγο περισσότερο τη ζωή του πλάτανου.
Το παράδειγμα της Νέας Υόρκης των αρχών του 20ου αιώνα
Ας σταθούμε, λοιπόν, για λίγο στη Νέα Υόρκη των αρχών του εικοστού αιώνα. Για να κινηθεί αυτή η πόλη, χρειαζόταν άλογα. Άλογα για τις άμαξες, για τις παραδόσεις εμπορευμάτων, για τις πυροσβεστικές αντλίες. Γύρω τους εργαζόταν ένας ολόκληρος κόσμος ανθρώπων, από αμαξάδες και πεταλωτές μέχρι κατασκευαστές αμαξών, εμπόρους ζωοτροφών και εργάτες στους στάβλους. Το άλογο ήταν υποδομή. Σχεδόν μπορούσες να ακούσεις την οικονομία να περνάει πάνω από τα πλακόστρωτα.
Ύστερα, όλο και συχνότερα, ανάμεσα στις οπλές ακουγόταν ένας κινητήρας. Σύμφωνα με τα Δημοτικά Αρχεία της Νέας Υόρκης, από το 1910 έως το 1920 ο αριθμός των αλόγων στην πόλη μειώθηκε από 128.000 σε 56.000, καθώς τα αυτοκίνητα και τα φορτηγά περιόριζαν σταδιακά την εξάρτησή της από αυτά.
Σκέψου τώρα έναν πεταλωτή που είχε περάσει είκοσι χρόνια μαθαίνοντας την τέχνη του. Ήξερε να αναγνωρίζει το πρόβλημα στο βάδισμα ενός ζώου πριν ακόμη το πλησιάσει. Για εκείνον, το αυτοκίνητο μπορούσε κάλλιστα να μοιάζει με μηχανή παραγωγής ανεργίας. Όσο εξαιρετικός κι αν ήταν στη δουλειά του, ένα ήταν το σίγουρο. Κανένα αυτοκίνητο δεν θα χρειαζόταν τα πέταλα του.
Η πόλη, ωστόσο, συνέχιζε να χρειάζεται μετακινήσεις, παραδόσεις και επισκευές. Γύρω από το αυτοκίνητο αναπτυσσόταν ένας άλλος κόσμος εργασίας. Στα τεκμήρια του μουσείου «The Henry Ford», τα συνεργεία και οι σταθμοί εξυπηρέτησης της δεκαετίας του 1930 εμφανίζονται με μηχανικούς, καύσιμα, ανταλλακτικά και υπηρεσίες συντήρησης. Ο κινητήρας βλέπετε είχε κι αυτός τις απαιτήσεις του. Απλώς, αντί για σανό, ζητούσε βενζίνη. Σάμπως σε λίγο καιρό αντί για βενζίνη δεν θα θέλει και αυτός απλά ηλεκτρικό ρεύμα από μια μπαταρία;
Είδαμε λοιπόν ότι η τεχνολογική μεταβολή αναδιατάσσει τον καταμερισμό της εργασίας και την οικονομική αξία των δεξιοτήτων. Αυτό που από τη σκοπιά ενός επαγγέλματος φαίνεται ως τέλος, στην κλίμακα της οικονομίας μπορεί να αποτελεί αρχή απλώς μιας διαφορετικής οργάνωσης.
Βεβαίως, ο πεταλωτής δεν ξύπνησε ένα πρωί μηχανικός αυτοκινήτων. Αν είχε παιδιά να θρέψει και λογαριασμούς να πληρώσει, η διαβεβαίωση ότι «μακροπρόθεσμα θα δημιουργηθούν ευκαιρίες» δύσκολα θα τον παρηγορούσε. Το μακροπρόθεσμα δεν πληρώνει το ενοίκιο της Παρασκευής.
Εδώ βρίσκεται και η χρησιμότητα της ιστορίας για τη συζήτηση γύρω από την ΤΝ. Μας βοηθά να ξεχωρίσουμε τη μοίρα μιας συγκεκριμένης δουλειάς από τη συνολική εξέλιξη της εργασίας. Το πιο ανθρώπινο ερώτημα, όμως, παραμένει ανοιχτό. Πώς περνά κάποιος από τον κόσμο που υποχωρεί στον κόσμο που διαμορφώνεται;
Για να καταλάβουμε αυτή τη μετάβαση, χρειάζεται να εξετάσουμε και κάτι που εύκολα διαφεύγει. Όταν μια δουλειά γίνεται φθηνότερα, μπορεί να αυξηθούν εκείνοι που θέλουν και πλέον μπορούν να την αγοράσουν.
Το παράδοξο του Jevons
Ήδη από το μακρινό 1865, ο οικονομολόγος William Stanley Jevons περιέγραφε έναν φαινομενικά παράδοξο μηχανισμό. Οι αποδοτικότερες ατμομηχανές χρειάζονταν λιγότερο κάρβουνο για την ίδια εργασία. Αυτό όμως έκανε τη χρήση τους οικονομικότερη, επέτρεπε περισσότερες εφαρμογές και μπορούσε τελικά να αυξήσει τη συνολική κατανάλωση άνθρακα. Η εξοικονόμηση στη μία μηχανή άνοιγε τον δρόμο για περισσότερες μηχανές. Αυτό είναι το περίφημο Παράδοξο του Jevons.
Ας μεταφέρουμε, ως υπόθεση, τον μηχανισμό στο λογισμικό. Μια μικρή επιχείρηση που μέχρι χθες δεν μπορούσε να πληρώσει μια εφαρμογή για τις παραγγελίες της, ενδέχεται να αποκτήσει αυτή τη δυνατότητα αν η ΤΝ μειώσει αρκετά το κόστος κατασκευής της. Το έργο που προηγουμένως έμενε στο συρτάρι μπορεί τώρα να γίνει παραγγελία. Μαζί του μπορεί να προκύψει ανάγκη για προσαρμογή, έλεγχο και υποστήριξη.
Υπάρχει, ωστόσο, μια ειδοποιός διαφορά. Περισσότερες εφαρμογές δεν σημαίνουν υποχρεωτικά περισσότερους προγραμματιστές. Αν η ανθρώπινη εργασία που απαιτεί κάθε εφαρμογή μειώνεται ταχύτερα από όσο αυξάνονται οι παραγγελίες, η συνολική ζήτηση εργασίας μπορεί να υποχωρήσει. Το Παράδοξο του Jevons φωτίζει έναν πιθανό μηχανισμό επέκτασης· δεν υπογράφει συμβάσεις εργασίας.
Ένα δεύτερο στοιχείο διευρύνει ακόμη περισσότερο την εικόνα. Στη μελέτη «New Frontiers» του David Autor, οικονομολόγου του MIT, και των συνεργατών του, οι ερευνητές εκτιμούν ότι περίπου το 60% της απασχόλησης στις ΗΠΑ το 2018 αντιστοιχούσε σε επαγγελματικούς τίτλους που δεν υπήρχαν στις ταξινομήσεις του 1940. Ανάμεσά τους βρίσκονται νέες ειδικεύσεις μέσα σε παλαιότερα επαγγέλματα, όπως το επάγγελμα του ηλεκτρολόγους φωτοβολταϊκών εγκαταστάσεων. Η εργασία αλλάζει και εκ των έσω.
Η ίδια έρευνα, πάντως, διακρίνει τις καινοτομίες που διευρύνουν τις ανθρώπινες δυνατότητες από εκείνες που υποκαθιστούν ανθρώπινα καθήκοντα, καταγράφοντας διαφορετικές επιδράσεις στη ζήτηση εργασίας. Η ιστορική εμφάνιση νέων ειδικοτήτων δεν αποτελεί εγγύηση ότι κάθε επόμενη τεχνολογία θα δημιουργεί περισσότερες θέσεις από όσες καταργεί.
Η ιστορική αναλογία έχει ερμηνευτική αξία, αλλά περιορισμένη προγνωστική ισχύ. Μας βοηθά ωστόσο να αμφισβητήσουμε τη βεβαιότητα της καταστροφής, χωρίς να νομιμοποιεί τη βεβαιότητα της σωτηρίας.
Γι’ αυτό και η προετοιμασία χρειάζεται συγκεκριμένο περιεχόμενο. Απαιτεί χρόνο για μάθηση και πρόσβαση στα νέα εργαλεία. Προϋποθέτει επιχειρήσεις που επενδύουν στους ανθρώπους τους και στήριξη για όσους βλέπουν την ειδικότητά τους να υποχωρεί. Θα ήταν βολικό να φορτώσουμε όλη την ευθύνη στον πεταλωτή, ζητώντας του απλώς να προσαρμοστεί.
Η πεταλούδα μας, λοιπόν, έχει λόγους να ξανασκεφτεί την κρίση της για τον πλάτανο. Το μικρό διάστημα της παρατήρησής της δεν χωράει ολόκληρη την ιστορία του. Εμείς, όμως, έχουμε έναν λόγο παραπάνω να κοιτάξουμε προσεκτικά. Ο τρόπος με τον οποίο θα χρησιμοποιήσουμε την καινούργια μηχανή αποτελεί ήδη μέρος της ιστορίας που προσπαθούμε να προβλέψουμε και όσο μας είναι ανθρωπίνως δυνατόν να κατανοήσουμε.
Δαβαλάς Θανάσης
Ερευνητής Παν.Αιγαίου & Ακαδημαικά υπεύθυνος e-learning προγραμμάτων Ai - Ai Act Officer & NIS2 Officer στον ΦΛΑ - Περιφέρεια Αττικής
