Ένα σύστημα που θα έπρεπε να βρίσκεται ήδη σε πλήρη λειτουργία στην Ελλάδα παραμένει σε εκκρεμότητα, την ώρα που η χώρα καλείται να αυξήσει σημαντικά τα ποσοστά συλλογής και ανακύκλωσης των πλαστικών μπουκαλιών.
Το σύστημα επιστροφής εγγύησης για τα πλαστικά μπουκάλια προβλεπόταν να ξεκινήσει από τις 5 Ιανουαρίου 2023, όμως μέχρι σήμερα δεν έχει τεθεί σε λειτουργία. Η καθυστέρηση δημιουργεί εύλογα ερωτήματα, καθώς από την εφαρμογή του εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η αύξηση της συλλογής των πλαστικών μπουκαλιών και η επιστροφή τους στην ανακύκλωση.
Πώς θα λειτουργεί το σύστημα
Με βάση την ευρωπαϊκή νομοθεσία, τα κράτη-μέλη θα πρέπει να συλλέγουν έως το 2025 το 77% των πλαστικών μπουκαλιών νερού και αναψυκτικών που διατίθενται στην αγορά, ενώ ο στόχος αυξάνεται στο 90% έως το 2029.
Στην Ελλάδα, ο σχετικός νόμος προβλέπει ένα σύστημα επιστροφής εγγύησης. Ο καταναλωτής θα καταβάλλει κατά την αγορά του μπουκαλιού ένα επιπλέον ποσό, περίπου 10 λεπτά για τα μικρά μπουκάλια και 15 λεπτά για τα μεγαλύτερα.
Το ποσό αυτό θα επιστρέφεται όταν το άδειο μπουκάλι παραδίδεται σε ειδικό σημείο συλλογής, όπως καταστήματα, σούπερ μάρκετ και άλλα σημεία που θα συμμετέχουν στο σύστημα.
Από το 2023 και ακόμη περιμένουμε
Το σύστημα θα έπρεπε να έχει ξεκινήσει πριν από περισσότερα από τρία χρόνια. Ωστόσο, ο κεντρικός ιδιωτικός φορέας που θα το διαχειρίζεται συστάθηκε μόλις πριν από λίγους μήνες και η διαδικασία παραμένει σε εκκρεμότητα.
Παράλληλα, τίθενται ερωτήματα σχετικά με τη διαφάνεια στην προμήθεια και διαχείριση των εκατοντάδων μηχανημάτων που απαιτούνται για τη συλλογή των μπουκαλιών.
Ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ), ο οποίος εποπτεύει το σύστημα, και το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας καλούνται να διασφαλίσουν ότι η λειτουργία του θα γίνει με διαφάνεια και αποτελεσματικότητα.
Το μεγάλο ερώτημα: Ποιος πληρώνει;
Ένα από τα βασικά ζητήματα αφορά τον τρόπο χρηματοδότησης του συστήματος.
Τα έσοδά του προβλέπεται να προέρχονται κυρίως από τρεις πηγές:
- την πώληση των συλλεγόμενων μπουκαλιών ως ανακυκλώσιμο υλικό,
- τις ετήσιες εισφορές των υπόχρεων παραγωγών,
- τα ποσά από τις εγγυήσεις που καταβάλλουν οι καταναλωτές αλλά δεν ζητούν πίσω επειδή δεν επιστρέφουν τα μπουκάλια.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα. Αν η επιστροφή των μπουκαλιών παραμένει χαμηλή, τα ποσά από τις μη επιστρεφόμενες εγγυήσεις μπορούν να γίνουν ιδιαίτερα υψηλά.
Ενδεικτικά, με ποσοστό επιστροφής 60%, τα έσοδα από τις λεγόμενες «ορφανές» εγγυήσεις θα μπορούσαν να φτάσουν περίπου τα 120 εκατ. ευρώ.
Το ερώτημα που τίθεται είναι αν ένα τέτοιο μοντέλο θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια κατάσταση όπου το σύστημα χρηματοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από τα χρήματα των καταναλωτών, αντί να υπάρχει αντίστοιχη οικονομική επιβάρυνση για τις επιχειρήσεις που διαθέτουν τα προϊόντα στην αγορά.
Οι «παγίδες» που μπορεί να μειώσουν τις επιστροφές
Στο επίκεντρο βρίσκονται και οι πρακτικές που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε χαμηλότερα ποσοστά επιστροφής.
Μεταξύ άλλων, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα ανεπαρκές δίκτυο σημείων συλλογής, να μην τοποθετηθούν μηχανήματα σε περιοχές με μεγάλη κατανάλωση ή να παρουσιαστούν προβλήματα στη λειτουργία και το άδειά τους.
Σημαντικό ρόλο παίζει και ο τρόπος επιστροφής της εγγύησης. Αντί για άμεση επιστροφή χρημάτων, θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται κουπόνια που εξαργυρώνονται αποκλειστικά σε νέες αγορές, κάτι που ενδέχεται να λειτουργήσει αποτρεπτικά για ορισμένους καταναλωτές.
Τι μπορεί να αλλάξει
Για να λειτουργήσει αποτελεσματικά το σύστημα, προτείνονται συγκεκριμένες παρεμβάσεις. Μία από αυτές είναι ο ΕΟΑΝ να μπορεί να επιβάλλει οικονομική επιβάρυνση στους παραγωγούς όταν δεν επιτυγχάνεται ο στόχος του 90%, ώστε η χαμηλή συλλογή να έχει πραγματικό οικονομικό κόστος.
Παράλληλα, προτείνεται η εγγύηση να επιστρέφεται άμεσα στους πολίτες, καθώς και η δημιουργία ενός πυκνού δικτύου σημείων συλλογής, ιδιαίτερα σε περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση πολιτών και σε τουριστικούς προορισμούς.
Στο επίκεντρο βρίσκεται και η αξιοποίηση των χρημάτων από τις μη επιστρεφόμενες εγγυήσεις. Η πρόταση είναι τα ποσά αυτά να κατευθύνονται υποχρεωτικά στη βελτίωση του συστήματος, στην ανάπτυξη σύγχρονων μονάδων διαλογής, στην επέκταση των σημείων συλλογής και στην ενίσχυση της αγοράς ανακύκλωσης.
Ο τελικός στόχος είναι το πλαστικό μπουκάλι να μην καταλήγει απλώς στα απορρίμματα, αλλά να επιστρέφει στην παραγωγή ως νέο μπουκάλι, μέσα από ένα σύστημα διαφανές, λειτουργικό και αποτελεσματικό.
