Το πρόσφατο άρθρο της Alfavita για το «Επέστρεφε» του Κωνσταντίνου Καβάφη, εύστοχα αναδεικνύει τον έντονα ερωτικό χαρακτήρα του ποιήματος και κυρίως, τη σημασία της σωματικής μνήμης. Θα ήθελα όμως να προτείνω μια διαφορετική ερμηνευτική προοπτική, η οποία μετακινεί το ποίημα από την περιοχή της απλής ερωτικής νοσταλγίας προς μια βαθύτερη φιλοσοφική σύλληψη: την ηδονή ως ιδιαίτερη και προνομιούχο κατάσταση της συνείδησης.
Η ηδονή εδώ δεν πρέπει να νοηθεί απλώς ως ευχαρίστηση ή ως ευχάριστο συναίσθημα που συνοδεύει την ανάμνηση ενός παλιού έρωτα. Πρόκειται για μια ιδιαίτερη κατάσταση, η οποία μπορεί να ανακύψει χωρίς να έχει προηγηθεί συνειδητή επιλογή. Και αυτό, νομίζω, φωτίζει με ενδιαφέρον τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η μνήμη στο ποίημα.
Το πρώτο στοιχείο βρίσκεται ήδη στον τίτλο: «Επέστρεφε». Δεν πρόκειται για παρατατικό γ΄ ενικού προσώπου, αλλά για προστακτική β΄ ενικού. Ο ποιητής δεν αφηγείται ότι κάποιος ή κάτι επέστρεφε· απευθύνεται σε αυτό και του ζητά να επιστρέφει. Μάλιστα, η προστακτική ενεστώτα παραπέμπει σε διάρκεια ή επανάληψη: όχι σε μία μοναδική επιστροφή, αλλά σε μια επιθυμία επανερχόμενης παρουσίας.
Το σημαντικότερο όμως είναι ότι αντικείμενο της επίκλησης δεν είναι κατ’ ανάγκην ο ερωτικός σύντροφος. Είναι η «αγαπημένη αίσθησις». Ο Καβάφης προσωποποιεί έτσι όχι τόσο τον εραστή όσο την ίδια την ιδιαίτερη κατάσταση που εκείνος κάποτε προκάλεσε. Το «Επέστρεφε» μπορεί επομένως να διαβαστεί ως παράκληση προς μια βιωματική κατάσταση να επανέλθει. Η προστακτική αποκτά τότε ένα παράδοξο νόημα: ο άνθρωπος ζητά να επιστρέψει κάτι που, στην πραγματικότητα, δεν μπορεί να διατάξει να εμφανιστεί. Μπορεί μόνο να το επικαλεστεί.
Εδώ αποκτά όλο το βάρος της η φράση «όταν ξυπνά του σώματος η μνήμη». Ο Καβάφης δεν παρουσιάζει τη μνήμη ως απλή νοητική ανάκληση. Το σώμα θυμάται. Τα χείλη, το δέρμα και τα χέρια αποκτούν μνημονική λειτουργία, ενώ η παλιά επιθυμία «ξαναπερνά στο αίμα». Το παρελθόν δεν αναπαρίσταται απλώς· γίνεται, για μια στιγμή, παρόν μέσα στη συνείδηση και στο σώμα.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η ηδονική διάσταση. Η μνήμη δεν είναι μόνο πόνος για κάτι που χάθηκε. Είναι και η δυνατότητα να ξαναβιωθεί, έστω φευγαλέα, η ιδιαίτερη κατάσταση που συνδέθηκε με εκείνον τον έρωτα. Η απουσία, επομένως, δεν αναιρεί την ηδονή· μπορεί να γίνει ο δρόμος προς την επανεμφάνισή της. Η νοσταλγία δεν είναι απλώς το συναίσθημα που ακολουθεί την ηδονή. Μπορεί να αποτελεί η ίδια έναν τρόπο επανεμφάνισης της ηδονικής εμπειρίας.
Γι’ αυτό θα προτιμούσα την έκφραση «ηδονική νοσταλγία» αντί για «νοσταλγική ηδονή». Η δεύτερη μπορεί να σημαίνει ότι υπάρχει πρώτα η νοσταλγία και ότι αυτή παράγει στη συνέχεια κάποια ευχαρίστηση. Η πρώτη δηλώνει κάτι διαφορετικό: ότι η ίδια η νοσταλγία αποτελεί μια ιδιαίτερη κατάσταση συνείδησης με ηδονικό χαρακτήρα. Ο ποιητής δεν απολαμβάνει απλώς επειδή θυμάται. Μέσα στη μνήμη βρίσκεται για λίγο σε έναν διαφορετικό τρόπο βίωσης. Η απουσία του αγαπημένου σώματος συνυπάρχει με τη βιωματική επανεμφάνισή του. Η συνείδηση γνωρίζει ότι το παρελθόν έχει χαθεί και, ταυτόχρονα, το αισθάνεται για μια στιγμή παρόν.
Η πλατωνική διάσταση αυτής της ανάγνωσης χρειάζεται, βέβαια, προσοχή. Το γεγονός ότι ο Καβάφης είχε μελετήσει τον Πλάτωνα και ότι στο έργο του υπάρχουν σαφείς πλατωνικές αναφορές —χαρακτηριστικά στην «Πόλιν» των «Ιδεών»— δεν αποδεικνύει ότι κάθε καβαφική αναφορά στην ηδονή αποτελεί αυτούσια μεταφορά πλατωνικής φιλοσοφίας. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως ένας φιλοσοφικός ορίζοντας μέσα στον οποίο η καβαφική ηδονή αποκτά μια ευρύτερη σημασία.
Από αυτή την άποψη, η «αγαπημένη αίσθησις» μπορεί να ιδωθεί ως η επιστροφή μιας ιδιαίτερης κατάστασης συνείδησης, την οποία ο ποιητής δεν επιλέγει αυθαίρετα αλλά περιμένει να αναδυθεί. Η πλατωνική αναφορά, επομένως, δεν αποτελεί απόδειξη της ερμηνείας, αλλά έναν γόνιμο τρόπο να τη διευρύνουμε.
Έτσι, το «Επέστρεφε» μπορεί να διαβαστεί όχι μόνο ως ερωτικό ποίημα αλλά ως ποίημα για τη σχέση ανάμεσα στη μνήμη, στο σώμα, στην επιθυμία και στη συνείδηση. Ο ερωτικός άλλος έχει απομακρυνθεί, αλλά η κατάσταση που εκείνος δημιούργησε δεν έχει εξαφανιστεί. Παραμένει ως δυνατότητα επιστροφής. Η επιθυμία γίνεται μνήμη, η μνήμη γίνεται σωματική αίσθηση και η σωματική αίσθηση μετασχηματίζει για λίγο την απουσία σε παρουσία.
Γι’ αυτό το ποίημα δεν είναι απλώς μελαγχολικό ούτε απλώς αισθησιακό. Είναι ταυτόχρονα νοσταλγικό και ηδονικό. Και αυτή η φαινομενική αντίφαση αποτελεί ίσως την ίδια την ουσία του. Η απώλεια καθιστά δυνατή την επιστροφή της ανάμνησης, ενώ η ανάμνηση κάνει την απουσία ακόμη πιο αισθητή.
Ίσως, λοιπόν, η ακριβέστερη απάντηση στο ερώτημα τι είναι το «Επέστρεφε» να μην είναι μόνο «ένα από τα πιο ερωτικά ποιήματα του Καβάφη», παρότι αναμφίβολα είναι. Είναι ένα ποίημα όπου ο ερωτισμός γίνεται τρόπος διερεύνησης μιας ιδιαίτερης περιοχής της συνείδησης. Το «Επέστρεφε» δεν ζητά απλώς να επιστρέψει ένας άνθρωπος. Ζητά να επιστρέψει εκείνη η «αγαπημένη αίσθησις», εκείνη η σπάνια κατάσταση όπου το σώμα θυμάται, η επιθυμία ξαναπερνά στο αίμα και το παρελθόν αποκτά για λίγο την ένταση του παρόντος.
Αυτό θα μπορούσε να ονομαστεί «ηδονική νοσταλγία»: όχι μια νοσταλγία που απλώς συνοδεύεται από ηδονή, αλλά μια νοσταλγία που η ίδια αποτελεί ιδιαίτερο τρόπο βίωσης. Και έτσι ο ερωτικός και ο φιλοσοφικός Καβάφης δεν χρειάζεται να θεωρηθούν δύο διαφορετικοί ποιητές. Είναι ο ίδιος ποιητής, που χρησιμοποιεί τον έρωτα για να μιλήσει για εκείνες τις σπάνιες στιγμές κατά τις οποίες η συνείδηση εισέρχεται, σχεδόν απροειδοποίητα, σε έναν διαφορετικό τρόπο ύπαρξης.
