Ένα μωρό δεν ζητά το στήθος μόνο επειδή πεινάει.
Μπορεί να το ζητήσει επειδή διψάει, επειδή φοβήθηκε, επειδή νυστάζει, επειδή αναζητά τη γνώριμη μυρωδιά και την αγκαλιά της μητέρας του ή απλώς επειδή εκεί αισθάνεται ασφαλές.
Αυτή είναι ίσως η πλευρά του θηλασμού που χάνεται όταν η συζήτηση περιορίζεται αποκλειστικά σε θερμίδες, γραμμάρια και ώρες σίτισης. Το μητρικό γάλα αποτελεί τροφή υψηλής βιολογικής αξίας και προσφέρει σημαντική προστασία από λοιμώξεις, όμως ο θηλασμός είναι ταυτόχρονα μια επαναλαμβανόμενη εμπειρία εγγύτητας, επαφής και ανταπόκρισης στις ανάγκες του βρέφους.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η UNICEF είναι σαφείς στις βασικές τους συστάσεις: έναρξη του θηλασμού μέσα στην πρώτη ώρα μετά τη γέννηση, αποκλειστικός θηλασμός για τους πρώτους έξι μήνες και, από εκεί και πέρα, εισαγωγή κατάλληλων συμπληρωματικών τροφών με παράλληλη συνέχιση του θηλασμού έως την ηλικία των δύο ετών ή και περισσότερο.
Και υπάρχει μια ακόμη σύσταση που πολλές φορές παραβλέπουμε: θηλασμός κατά απαίτηση του παιδιού – feed on demand.
Feed on demand: Το μωρό δεν έχει ρολόι
Για πολλές δεκαετίες υπήρχε η αντίληψη ότι ένα βρέφος πρέπει να τρώει αυστηρά ανά συγκεκριμένες ώρες. Το πρόγραμμα παρουσιαζόταν περίπου ως προϋπόθεση για να «μάθει» το παιδί.
Η σύγχρονη προσέγγιση είναι διαφορετική.
Ο ΠΟΥ και η UNICEF συστήνουν θηλασμό on demand, δηλαδή όσο συχνά επιθυμεί το βρέφος, ημέρα και νύχτα.
Αυτό σημαίνει ότι η μητέρα μαθαίνει σταδιακά να αναγνωρίζει τα σημάδια του παιδιού της αντί να περιμένει να δείξει το ρολόι ότι «ήρθε η ώρα».
Η UNICEF περιγράφει αυτή την πρακτική και ως responsive feeding, δηλαδή ανταποκρινόμενη σίτιση. Η προσπάθεια να παρατείνονται τεχνητά τα διαστήματα μεταξύ των θηλασμών ή να περιορίζονται οι νυχτερινοί θηλασμοί μπορεί, ιδιαίτερα στα νεογνά, να επηρεάσει τόσο την πρόσληψη βάρους όσο και την παραγωγή γάλακτος.
Το μωρό, άλλωστε, δεν γνωρίζει ότι «δεν πέρασαν ακόμη τρεις ώρες».
Γνωρίζει μόνο ότι έχει μια ανάγκη και ζητά από τον άνθρωπο που το φροντίζει να ανταποκριθεί.
Ένα φυσικό «σύστημα προστασίας»
Η σημασία του μητρικού γάλακτος δεν περιορίζεται στη θρέψη.
Περιέχει συστατικά που συμμετέχουν στην ανοσολογική προστασία του βρέφους και ο θηλασμός συνδέεται με προστασία έναντι κοινών παιδικών λοιμώξεων, μεταξύ των οποίων γαστρεντερικές και αναπνευστικές λοιμώξεις.
Κατά τους πρώτους έξι μήνες, το μητρικό γάλα μπορεί να καλύψει τις διατροφικές ανάγκες ενός υγιούς βρέφους χωρίς να απαιτείται ακόμη και πρόσθετο νερό. Μετά τους έξι μήνες, όταν αρχίζει η συμπληρωματική διατροφή, εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πηγή ενέργειας και θρεπτικών συστατικών.
Γι' αυτό και η συμπλήρωση των έξι μηνών δεν σημαίνει ότι το μητρικό γάλα ξαφνικά «δεν προσφέρει τίποτα».
Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι εξακολουθεί να έχει σημαντική διατροφική συμβολή και κατά το δεύτερο έτος ζωής.
Και μετά τον πρώτο χρόνο;
Εδώ εμφανίζεται ένα παράξενο κοινωνικό φαινόμενο.
Τους πρώτους μήνες μια μητέρα συχνά ακούει:
«Θηλάζεις; Μπράβο».
Όταν όμως το παιδί μεγαλώσει, μπορεί η ίδια γυναίκα να αρχίσει να ακούει:
«Ακόμη θηλάζει;»
«Δεν μεγάλωσε πια;»
«Τι του προσφέρει τώρα;»
Η επιστημονική σύσταση, όμως, δεν σταματά στους έξι μήνες ούτε στον πρώτο χρόνο.
Ο ΠΟΥ μιλά για συνέχιση έως τα δύο χρόνια ή και πέρα από αυτά, εφόσον μητέρα και παιδί επιθυμούν να συνεχίσουν.
Στα παιδιά ενός έως δύο ετών, βεβαίως, οι στερεές τροφές αποτελούν πλέον την κύρια πηγή ενέργειας και διατροφής. Αυτό δεν αναιρεί τη διατροφική και προστατευτική συμβολή του μητρικού γάλακτος.
Ο θηλασμός είναι και σχέση
Υπάρχει όμως και κάτι που δεν αποτυπώνεται εύκολα σε έναν πίνακα θρεπτικών συστατικών.
Ο θηλασμός πραγματοποιείται μέσα σε μια αγκαλιά.
Υπάρχουν άγγιγμα, μυρωδιά, φωνή, σωματική εγγύτητα και η επαναλαμβανόμενη εμπειρία ενός βρέφους ότι κάποιος ανταποκρίνεται στην ανάγκη του.
Δεν χρειάζεται να παρουσιάσουμε τον θηλασμό ως κάποια μαγική εγγύηση συναισθηματικής ανάπτυξης για να αναγνωρίσουμε αυτή τη διάστασή του. Ο ασφαλής συναισθηματικός δεσμός χτίζεται με πολλούς τρόπους και μπορεί ασφαλώς να αναπτυχθεί και όταν ένα παιδί δεν θηλάζει.
Αλλά στον θηλασμό η τροφή και η σωματική εγγύτητα συναντώνται πολλές φορές μέσα στην ίδια ημέρα.
Και γι' αυτό για πολλά παιδιά το στήθος δεν λειτουργεί μόνο ως πηγή τροφής αλλά και ως γνώριμη διαδικασία ηρεμίας και επανασύνδεσης.
Η κοινωνία ζητά θηλασμό αλλά δεν υποστηρίζει πάντα τη μητέρα
Υπάρχει, ωστόσο, μια μεγάλη αντίφαση.
Λέμε στις γυναίκες ότι ο θηλασμός είναι σημαντικός και ταυτόχρονα πολλές φορές δημιουργούμε συνθήκες που τον κάνουν εξαιρετικά δύσκολο.
Μια μητέρα μπορεί να χρειάζεται να επιστρέψει γρήγορα στην εργασία της. Μπορεί να μην έχει κατάλληλο χώρο για άντληση γάλακτος. Μπορεί να αντιμετωπίσει πόνο, δυσκολίες προσκόλλησης του μωρού, εξάντληση ή αντικρουόμενες συμβουλές από το περιβάλλον της.
Και πάνω σε όλα αυτά προστίθεται συχνά η κοινωνική αμηχανία απέναντι στον δημόσιο θηλασμό.
Δεν αρκεί λοιπόν να λέμε σε μια γυναίκα «πρέπει να θηλάσεις».
Αν μια κοινωνία θεωρεί σημαντικό τον θηλασμό, πρέπει να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε μια γυναίκα που θέλει να θηλάσει να μπορεί πραγματικά να το κάνει.
Με σωστή ενημέρωση από επαγγελματίες υγείας, υποστήριξη στα μαιευτήρια, προστασία στην εργασία, βοήθεια από την οικογένεια και πρόσβαση σε κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγελματίες όταν εμφανίζονται δυσκολίες.
Ο θηλασμός δεν πρέπει να μετατραπεί σε ενοχή
Υπάρχει όμως μια απαραίτητη υποσημείωση σε κάθε συζήτηση για το θέμα.
Η ανάδειξη των πλεονεκτημάτων του θηλασμού δεν πρέπει να μετατρέπεται σε κατηγορία απέναντι στη μητέρα που δεν θήλασε.
Υπάρχουν γυναίκες που προσπάθησαν και δεν μπόρεσαν. Υπάρχουν ιατρικοί, πρακτικοί και προσωπικοί λόγοι. Υπάρχουν μητέρες που έζησαν την προσπάθεια θηλασμού με πόνο και μεγάλη ψυχική ή σωματική εξάντληση.
Η ενημέρωση πρέπει να δίνει δύναμη, όχι ενοχές.
Το ζητούμενο δεν είναι να εξετάζεται μια μητέρα για το αν υπήρξε «αρκετά καλή». Είναι να γνωρίζει τις επιστημονικές συστάσεις, να έχει πραγματική υποστήριξη και να μπορεί να πάρει τις αποφάσεις που αφορούν την ίδια και το παιδί της μαζί με τους επαγγελματίες υγείας που τους παρακολουθούν.
Γιατί πίσω από τη φράση feed on demand κρύβεται τελικά μια πολύ μεγαλύτερη ιδέα από τη διατροφή.
Είναι η ιδέα της ανταπόκρισης.
Ένα μωρό δίνει ένα σήμα.
Και κάποιος βρίσκεται εκεί για να το ακούσει.
