Τρίτη στάση στη σειρά που ψάχνει τις αρχαίες λέξεις στον λόγο μας.
Η ιστορία μιας γλώσσας δεν γράφεται μόνο από τους κανόνες της αλλά και από τις συνήθειες των ομιλητών της. Μία από τις πιο ισχυρές είναι η οικονομία: ό,τι εννοείται, παραλείπεται. Όταν μια φράση επαναλαμβάνεται αρκετά ώστε το ένα της μέρος να προβλέπεται πλήρως από το άλλο, το προβλέψιμο μέρος πέφτει και το υπόλοιπο αναλαμβάνει όλο το νόημα. Το φαινόμενο λέγεται μετωνυμία και δεν ανήκει στο παρελθόν: όταν παραγγέλνουμε «δύο πράσινες», κανείς δεν χρειάζεται να πει τη λέξη «μπύρες».
Οι αρχαίοι δεν έλεγαν «νερό»
Έλεγαν ὕδωρ. Η λέξη επιβίωσε πλήρως στα λόγια σύνθετα — υδραυλικός, υδρογόνο, αφυδάτωση, ενυδρείο — αλλά εξαφανίστηκε από την καθομιλουμένη. Κανείς δεν ζητάει «ένα ποτήρι ύδωρ».
Αυτό είναι ήδη περίεργο: η λέξη για ένα από τα πιο βασικά πράγματα στη ζωή αντικαταστάθηκε ολοκληρωτικά. Το ερώτημα είναι από τι.
νηρός: το φρέσκο
Στα αρχαία υπήρχε το επίθετο νεαρός, με τη σημασία «γεμάτος νιάτα, φρέσκος». Το ξέρουμε ακόμη, αλλά μόνο για ανθρώπους. Τότε λεγόταν και για πράγματα.
Στα ελληνιστικά χρόνια το νεαρός εμφανίζει συνηρημένο τύπο: νηρός. Και υπήρχε η φράση νηρὸν ὕδωρ, «φρέσκο νερό» — αυτό που μόλις είχε αντληθεί από την πηγή, το τρεχούμενο, σε αντιδιαστολή με το στάσιμο. Οι νερουλάδες που κουβαλούσαν υδρίες το διαλαλούσαν έτσι: όχι απλώς νερό, φρέσκο νερό.
Η στιγμή που έπεσε το ουσιαστικό
Όσο περισσότερο ακουγόταν η φράση, τόσο πιο περιττό γινόταν το δεύτερο σκέλος της. Αν όλοι ξέρουν ότι το «νηρόν» αναφέρεται στο ύδωρ, το ύδωρ δεν χρειάζεται να ειπωθεί.
Έτσι το ὕδωρ απαλείφθηκε και το νηρόν ουσιαστικοποιήθηκε: από επίθετο που προσδιόριζε κάτι, έγινε το ίδιο το πράγμα που προσδιόριζε. Στη συνέχεια, με τροπή του άτονου [i] σε [e] δίπλα στο υγρό σύμφωνο, νηρόν έγινε νερόν και τελικά νερό.
Η λέξη «νερό», λοιπόν, δεν σημαίνει ετυμολογικά νερό. Σημαίνει «φρέσκο». Ένα επίθετο που έμεινε ορφανό από το ουσιαστικό του και ανέλαβε τη δουλειά του — τόσο καλά, ώστε το ουσιαστικό αποσύρθηκε στην επιστημονική ορολογία και δεν ξαναγύρισε ποτέ.
Πηγές
Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Ίδρυμα Μ. Τριανταφυλλίδη), λ. νερό — greek-language.gr
Βικιλεξικό, λ. νερό — el.wiktionary.org
«Το ύδωρ που έγινε… νερό!», Συνδετήρας — sindetiras.rpschool.gr
