50 χρόνια από το θάνατο του Μπέρτολτ Μπρεχτ
του Γιάννη Μακρίδη
«Σε αυτήν την εποχή των αποφάσεων πρέπει και η τέχνη να πάρει την απόφασή
της. Μπορεί να κάνει τον εαυτό της όργανό μερικών, πολύ λίγων, που
παριστάνουν τους θεούς της μοίρας για τους πολλούς και που απαιτούν απ’
αυτούς πίστη, που πρέπει προπαντός να είναι τυφλή. Και μπορεί να πάρει θέση
στο πλευρό των πολλών και να αποθέσει τη μοίρα τους στα ίδια τους τα χέρια.
Μπορεί να παραδώσει τους ανθρώπους σε εκστατικές καταστάσεις, σε αυταπάτες
και θαύματα και μπορεί να παραδώσει τον κόσμο στους ανθρώπους. Μπορεί να
αυξήσει την αμάθεια και να αυξήσει τη γνώση. Μπορεί να κάνει έκκληση
σ’εκείνες τις εξουσίες, που αποδεικνύουν τη δύναμή τους καταστρέφοντας και
σ’ εκείνες τις εξουσίες που αποδεικνύουν τη δύναμη τους βοηθώντας.»
Ο Μπρεχτ γεννήθηκε το 1898 Άουγκσμπουργκ της Βαυαρίας. Άρχισε να γράφει από
τα 14 του. μαθητής ακόμη στο Γυμνάσιο (1908-1916) δημοσιεύει τα πρώτα του
κείμενα, ποιήματα και διηγήσεις, στο περιοδικό του σχολείου του και στην
τοπική εφημερίδα .Το 1917 γράφεται στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου στη
φιλοσοφική και μετά στην ιατρική, χωρίς να τελειώσει ποτέ. Ένα χρόνο
αργότερα γράφει το ποίημα που τον έκανε γνωστό: Ο ‘Θρύλος του Νεκρού
Στρατιώτη’. Εξαιτίας αυτού του ποιήματος, που έγινε τραγούδι με τίτλο ‘Η
Μπαλάντα του Νεκρού Στρατιώτη’, του στέρησαν την εποχή του ναζισμού την
γερμανική ιθαγένεια.
Τα πρώτα έργα του Μπρεχτ 1918-19 είναι κυρίως εξπρεσιονιστικά δράματα όπως
«Ο Βάαλ» και «Τύμπανα μες στη νύχτα». Την ίδια εποχή παίρνει μέρος στις
εκδηλώσεις για την δολοφονία της Ρόζας Λούξεμπουργκ και του Κάρλ Λήμπκενχτ
στο Βερολίνο. Τα έργα του πριν το 1926 έχουν έντονο τον χαρακτήρα της
ατομικής διαμαρτυρίας ενάντια στον πόλεμο και τον μιλιταρισμό. Η αγριότητα
του πολέμου εγγράφεται στο ποίημα Θρύλος του νεκρού στρατιώτη, που ο ίδιος
θα παρουσιάσει σε ένα καμπαρέ του Μονάχου παίζοντας κιθάρα. Τον ίδιο χρόνο
συντελείται η αποφασιστική στροφή στη σκέψη και τη ζωή του, καθώς αρχίζει η
πορεία προσέγγισης στο μαρξισμό. Η μαζική εξαθλίωση που προκάλεσε η
παγκόσμια οικονομική κρίση του 1920 και η νέα ορμητική ανάπτυξη του
εργατικού κινήματος στη Γερμανία τον ωθούν στην αναζήτηση σημείων επαφής με
την εργατική τάξη, την κοσμοθεωρία και το κίνημά της.
«Όταν διάβασα το «Κεφάλαιο» του Μαρξ, κατανόησα τα έργα μου. Και είναι
φυσικό να εύχομαι την πιο πλατιά διάδοση αυτού του βιβλίου. Βέβαια, δεν
ανακάλυψα πως είχα γράψει ένα σωρό μαρξιστικά βιβλία χωρίς να έχω ιδέα. Αλλά
αυτός ο Μαρξ, που μου αποκαλύφθηκε, ήταν για τα έργα μου ο μοναδικός θεατής,
που θα ήθελά ποτέ. Γιατί έναν άνθρωπο με τόσα ενδιαφέροντα, όπως αυτός, θα
έπρεπε να τον ενδιαφέρουν, ακριβώς έργα σαν τα δικά μου. Όχι επειδή είναι
έξυπνα έργα, αλλά εξαιτίας της δικής του νοημοσύνης. Τα έργα μου του
πρόσφεραν θεωρητικό υλικό. Κι αυτό επειδή κρατούσα τόσο λίγες απόψεις για
τον εαυτό μου όσο και χρήματα και επειδή είχα για τις απόψεις την ίδια
άποψη, που έχω για το χρήμα: Πρέπει κανείς να τα κυκλοφορεί και όχι να τα
κρατάει στην άκρη.»
Το 1923 θα συναντήσει τη Χελένε Βάιγκελ και συνδέεται μαζί της. Συνεργάζεται
με τον συνθέτη Κουρτ Βάιλ: το Μικρό Μαχαγκόννυ, πυρήνας της μετέπειτα όπεράς
τους 'Ανοδος και πτώση της πόλης Μαχαγκόννυ, παίζεται τον Ιούλιο στο
φεστιβάλ σύγχρονης μουσικής του Μπάντεν – Μπάντεν. Η συνεργασία τους
συνεχίζεται και στην Όπερα της πεντάρας, διασκευή του έργου του Τζων Γκαίυ ,
Η όπερα του ζητιάνου, παρουσιάζεται το 1928
Το 1929 ο Μπρεχτ παντρεύεται τη Χελένε Βάιγκελ. Η συνεργασία του Μπρεχτ μαζί
της θεωρείται μια από τις πιο ευτυχισμένες στιγμές της δραματικής τέχνης. Η
Βάιγκελ ενσάρκωνε στη σκηνή αυτό που ο Μπρεχτ πίστευε ως πρωτοπόρα μέθοδο:
τη γυμνή αλήθεια, τη γνώση, την αποστασιοποίηση σε αντίθεση με την
μελοδραματική - συναισθηματική σκηνική παρουσία. Στόχος του Μπρεχτ ήταν
πάντα το μυαλό, η σκέψη, η αμφιβολία και μέσω αυτών η διαπαιδαγώγηση των
μαζών.
«Η καινούργια τέχνη πρέπει να καθορίσει την αξία χρήσης της και να μας πει
τι σκοπούς θέλει να υπηρετήσει. Και ελπίζω να μην επιτραπεί μελλοντικά στους
ζωγράφους να φτιάχνουν πίνακες μονάχα για να χαζεύει ο κόσμος μπροστά τους
εκστατικός και με γουρλωμένα μάτια. (...)Ο ιστορικός της τέχνης θεωρεί σαν
έργο αξίας τον «Aγιο Ιερώνυμο και τα λιοντάρια», γιατί απεικονίζει μια ωραία
και συγκινητική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο. Πιστεύει, ότι το έργο
αυτό θα είχε επίδρασή στον εσωτερικό κόσμο όλων των ανθρώπων. Οι σημερινοί
άνθρωποι όμως, ακόμα και όταν έχουν χορτάσει την πείνα τους, δε βλέπουν πια
ζώα παρά μονάχα σερβιρισμένα σε πιατέλες και καλοσυνάτες χειρονομίες μονάχα
σε εικόνες. Τι νόημα έχει για αυτούς η «χαμογελαστή ευδαιμονία στην ψυχή του
άγιου» και «η ψυχική ηρεμία που του φέρνει χαρά»; Το πολύ-πολύ ο πίνακας να
φτιάξει την ψυχική τους διάθεση. Ή πρέπει να «χαμογελούν καλοσυνάτα» κι
αυτοί βλέποντας την καλοσυνάτη χειρονομία, με την οποία από πολύ καιρό τώρα
οι άγιοι καλούν κοντά τους όχι πια τα παιδιά αλλά τα λιοντάρια; Όχι! Ούτε οι
καλλιτέχνες ούτε οι ιστορικοί τέχνης μπορούν να απαλλαγούν από την ενοχή
τους για τις συνθήκες της ζωής μας, ούτε από την υποχρέωσή τους να
αγωνιστούν για να αλλάξουν οι συνθήκες αυτές.»
Ο Ναζισμός
Όταν στις 10 Μαίου του 1933, οι Ναζί καίνε δημόσια τα έργα του, του
προσάπτουν, εκτός των άλλων, και το ότι έγραψε τον «ανήθικο» θρύλο. Τότε
γράφει και το πρώτο του θεατρικό έργο Βάαλ
Το 1933, την επόμενη του εμπρησμού του Ράιχσταγκ, ο Μπρεχτ θα εγκαταλείψει
τη Γερμανία .. Μετά από 8 χρόνια περιπλανήσεων ανά την Ευρώπη θα βρεθεί στη
Σάντα Μόνικα στις ΗΠΑ. Τα χρόνια της αυτοεξορίας τους 1933 -1948 ήταν τα πιο
δημιουργικά. Τότε ο Μπρεχτ γράφει πάνω από 25 μεγάλα θεατρικά κομμάτια,
ποιήματα, χορικά, κριτικές, τεχνοκριτικές. Τα γνωστότερα έργα του είναι το
«Μυθιστόρημα της Πεντάρας», τη «Ζωή του Γαλιλαίου», «Μάνα κουράγιο», «Ο
Καλός Πολίτης του Σετσουάν», «Ο Αφέντης Πουντίλα και ο Δούλος Ματί». Είναι η
εποχή που θα συναντηθεί με τους Γερμανούς διανοούμενους που είχαν καταφύγει
στις ΗΠΑ όπως τον Τόμας Μάν, τον Χέρμπερτ Μαρκούζε, τον Γκύντερ Άντερς, τον
Έρνστ Μπλοχ, τον Τέοντορ Αντόρνο κ.α.
Μια περιγραφή του 1947 (1947), αναφέρει για τον Μπρέχρτ ότι «έδινε την
εντύπωση ενός άχρωμου άνθρωπου, ενός εργάτη, ενός μεταλλεργάτη, κι όμως ήταν
πολύ αδύναμος για εργάτης, πολύ λεπτεπίλεπτος, πολύ ξύπνιος για αγρότης.
Απομονωμένος και παρατηρητικός, σαν φυγάς, που άφησε πίσω του αμέτρητους
σιδηροδρομικούς σταθμούς. Ήταν ντροπαλός για κοσμοπολίτης, πολύ έμπειρος για
εγγράμματος. Ένας άνθρωπος χωρίς πατρίδα με περιορισμένη παραμονή παντού και
πάντα, περαστικός από την εποχή μας, ένας άνθρωπος ονόματι Μπρεχτ,
ανεπιτήδευτος, ένας ποιητής χωρίς αυτοεπαίνους.»
Πολιτική στο θέατρο
Το 1949, ένα χρόνο μετά την επιστροφή του στο ανατολικό Βερολίνο, στην τότε
πρωτεύουσα της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ιδρύει μαζί με τη Χελένε
Βάιγκελ το Berliner Enseble.
Μετά το θάνατό του η συνεργάτης του Ελίζαμπετ Χάουπτμαν εξηγούσε πως
δούλευαν στο Berliner Enseble : πως επειδή ο Μπρεχτ πίστευε «ότι ένας άνδρας
δεν μπορεί μόνος του σήμερα να τα βγάλει πέρα με πολύπλοκα καθήκοντα»
συζητούσε μαζί τους όλα τα κομμάτια του εξονυχιστικά: «Ο Μπρέχτ χρειαζόταν
πολύ χρόνο για να φτιάξει ένα θεατρικό κομμάτι. Έλεγχε πάντα τις προτάσεις
του, αλλά και τις προτάσεις των άλλων. Πρώτα παρουσίαζε τις δικές του
προτάσεις, ό,τι είχε γράψει ας πούμε το προηγούμενο βράδυ ή μια μέρα πριν
και τα έθετε προς συζήτηση. Μπορούσαμε χωρίς πρόβλημα να του πούμε ‘Μπρεχτ
όχι έτσι’ ‘Μπρεχτ θα το άλλαζα’ ή να κάνουμε μια δική μας πρόταση, την οποία
αποδεχόταν ή απέρριπτε και την συζητούσαμε ώρες και ξανά απ’ την αρχή. Ο
Μπρεχτ ήταν εδώ primus inter pares».
Ο ίδιος αναφέρει :«Όταν απαιτούμε από το θέατρο να κάνει μονάχα αναγνωρίσεις
της πραγματικότητας, να κάνει διαφωτιστικές αναπαραστάσεις της
πραγματικότητας, δεν απαιτούμε αρκετά. Το δικό μας θέατρο πρέπει να
διεγείρει τη διάθεση για τέτοιες αναγνωρίσεις και να οργανώνει το κέφι για
την αλλαγή της πραγματικότητας. Οι θεατές δεν πρέπει να ακούν μονάχα, πώς
απελευθερώνει κανείς τον Προμηθέα Δεσμώτη, αλλά να μαθητεύουν στην διάθεση
να τον απελευθερώνουν οι ίδιοι. Όλη τη διάθεση και το κέφι, που νιώθουν όσοι
κάνουν εφευρέσεις και ανακαλύψεις, τα αισθήματα θριάμβου των απελευθερωτών,
είναι πράγματα, που πρέπει να τα διδάξει το θέατρό μας.»
Οι στόχοι του Μπερλίνερ Ανσάμπλ ήταν :Να παρουσιάσει την κοινωνία σαν
επιδεκτική αλλαγών. Να παρουσιάσει την ανθρώπινη φύση ως επιδεκτική αλλαγών.
Να παρουσιάσει την ανθρώπινη φύση ως εξαρτώμενη από την κοινωνική τάξη που
ανήκει το άτομο. Να παρουσιάσει τις συγκρούσεις ως κοινωνικές συγκρούσεις.
Να παρουσιάσει τους χαρακτήρες με γνήσιες αντιφάσεις. Να παρουσιάσει τις
εξελίξεις των ανθρώπινων χαρακτήρων και γεγονότων σαν ασυνεχείς
(αλματώδεις). Να μετατρέψει σε ευχαρίστηση τη διαλεκτική θεώρηση. Να
«ανυψώσει» με τη διαλεκτική έννοια τα επιτεύγματα των κλασικών μας. Να κάνει
τον ρεαλισμό και την ποίηση μια ενότητα.
Το 1954 τιμάται με το διεθνές βραβείο Στάλιν για την ειρήνη και την
αλληλοκατανόηση των λαών..
Τον Ιούλιο του 1956 στέλνει ανοιχτή επιστολή στη βουλή της ΟΔΓ, όπου κρούει
τον κώδωνα του κινδύνου για το ενδεχόμενο κλιμάκωσης του ψυχρού πολέμου. Ένα
μήνα αργότερα, πεθαίνει στο Βερολίνο.
(Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε περιλαμβάνεται σε τρία βιβλία: «Για την τέχνη
και την πολιτική», «Για τον ρεαλισμό» , «Για τη φιλοσοφία και τον
Μαρξισμό».)
