του Κωνσταντίνου Μπέλση, καθηγητή μέσης εκπαίδευσης

     Ο επαναστατικός αγώνας εναντίον των Οθωμανών στον ιστορικά προσδιορισμένο ελλαδικό χώρο κατά τη δεύτερη δεκαετία του 19ου  αιώνα ήταν στρατιωτικός και πολιτικός - διπλωματικός. Ταυτόχρονα ήταν εσωτερικός στους κόλπους των κατακτημένων και εξωτερικός απέναντι στους κατακτητές με στόχο μία νέα νομιμοποίηση, ένα νέο κανονιστικό πλαίσιο διαχείρισης των κοινών υποθέσεων. Υπό αυτό το πρίσμα η επανάσταση συνιστούσε πρωτίστως αμετάκλητη ρήξη με το παρελθόν και δημιουργούσε για τους επαναστατημένους πρωτόγνωρα δυναμικά πεδία διεκδίκησης καινοφανών ρόλων στο πολιτικό, το οικονομικό, το κοινωνικό, το ιδεολογικό πεδίο. Επιπλέον, ο ιστορικός αυτός καμβάς δεν μπορεί παρά να εμπλουτίζεται με τις ποικίλες σχέσεις και δυνατότητες πολιτικής, οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αλληλεπίδρασης τόσο σε

βαλκανικό όσο και σε ευρωπαϊκό ή/και εξωευρωπαϊκό επίπεδο.

    Η νοοτροπική κυρίως προσαρμογή σε αυτή τη νέα κατάσταση που διαμορφωνόταν, εγκαθίδρυε στους κόλπους της επαναστατημένης κοινωνίας μία άλλη «λογική», η οποία τελικά έμελλε να οδηγήσει τους κατακτημένους από  την αδιαπραγμάτευτη αποδοχή της οθωμανικής νομιμότητας και τη συνακόλουθη ενσωμάτωση στο πλαίσιο της οθωμανικής πραγματικότητας προς την υπερτοπική προοπτική μίας χειραφετημένης και εθνικά-ιστορικά

προσδιορισμένης  μετα-οθωμανικής συλλογικότητας.

   Σε τούτο το σημείο η προνοιακή νοηματοδότηση του κόσμου και η θεολογική ερμηνεία ως εκλογίκευση της οθωμανικής κατάκτησης συνάντησε τα νεοτερικά προτάγματα που διαχέονταν στους νεόδμητους ιδεολογικούς χώρους της ευρωπαϊκής «κοινότητας» και στα περιβάλλοντα του ευρωπαϊκού διαφωτισμού.  Στην περίπτωση δε της ελληνικής επανάστασης συμπυκνώθηκε γλωσσικά  στο «ελευθερία ή θάνατος» αποκτώντας στην επαναστατική και ευρωπαϊκή συγκυρία νέες σημασίες και περιεχόμενα, όπου η χριστιανική θεολογία συνάντησε τα νεοτερικά προτάγματα και τον αναδυόμενο εθνικισμό. Με άλλα λόγια η δεξίωση των επαναστατικών αιτημάτων από το συλλογικό υποσυνείδητο, η μεταγραφή τους στους παραδοσιακούς  κώδικες νοηματοδότησης του κόσμου και η δυναμική ενεργοποίηση της επαναστατικής δράσης των ανθρώπων αρθρώθηκαν  μέσα από συνεχείς εμπλοκές και νοθεύσεις των νοοτροπιών,  οι οποίες είχαν εμπεδοθεί  στη μακρά διάρκεια της οθωμανικής κυριαρχίας με τη χρήση παραδοσιακών τρόπων διαμεσολάβησης, πρόσληψης και ερμηνείας της πραγματικότητας. Είναι συνεπώς εύλογο η οποιαδήποτε αναδρομική ανάγνωση της ιστορίας μέσα από τους περιορισμούς και τις μέριμνες που επιτάσσει η κάθε συγχρονία να συνιστά διακύβευμα. Επιπλέον, επιβεβαιώνει την άποψη ότι οι άνθρωποι σπάνια βίωσαν τα γεγονότα της εποχής τους με τον τρόπο που η ύστερη ιστοριογραφία επιχείρησε να αποτυπώσει αναδρομικά και διαμεσολαβημένα  μέσα από τους αφηγηματικούς τρόπους ή/και  τεχνικές που επιστράτευσε.  

    Από τους τρόπους που η τοπικότητα αντιμετώπισε τις προκλήσεις της εθνικοποίησης κατά τη διάρκεια της επανάστασης μπορούμε, σε γενικές γραμμές και μέσα από τη συγκρουσιακή πραγματικότητα τόσο σε τοπικό όσο και σε επίπεδο κεντρικής Διοίκησης, να διακρίνουμε � με όποιους κινδύνους εγκυμονεί μία τέτοια σχηματοποίηση- εν πολλοίς δύο νοοτροπικές τάσεις. Από τη μία μεριά υπάρχουν οι κοινωνικές δυνάμεις που επιδιώκουν τη διατήρηση μίας κανονικότητας εγγράψιμης στην παραδοσιακή εικόνα του κόσμου και τις κληρονομημένες νοοτροπίες που αυτή συνεπαγόταν, όπου δηλαδή η δυστροπία δεν κατόρθωνε να υπερφαλαγγίσει τη μέγιστη ισορροπία του συστήματος κατάκτησης. Από την άλλη μεριά αναφερόμαστε στο αμάλγαμα των δυνάμεων της ρήξης με τους εκπροσώπους της οθωμανικής νομιμότητας και της αμφισβήτησης της κληρονομημένης καθεστηκυίας τάξης. Σημειωτέον δε ότι οι τάσεις  αυτές δεν απορρέουν  πάντα και σε όλα τα περιβάλλοντα από μία ανατρεπτική αμφισβήτηση της οθωμανικής νομιμότητας, αλλά αντιθέτως εγγράφονται εν πολλοίς στη λογική του συστήματος. Τα δε αιτήματα που αρθρώνονται αποτελούν περισσότερο διαχειριστικού τύπου διεκδικήσεις τοπικών ομάδων εξουσίας ή φατριών, που κατά την προεπαναστατική περίοδο αντλούσαν

νομιμότητα από το ίδιο το σύστημα της οθωμανικής κατάκτησης.       

     Αυτές οι κοινωνικές δυνάμεις  εκκινούσαν άλλοτε από μία «προωθημένη» θέση στον οικονομικό και ιδεολογικό τομέα (αιτήματα δημοσιονομικής διαχείρισης, πολιτιστική διάχυση νεοτερικών ιδεών και πολιτικών πρακτικών), άλλοτε κάτω από την πίεση ιδιοτελών κινήτρων που επικαιροποιούνταν προϊούσης της επανάστασης και άλλοτε αποτελούσαν «δυνάμει» επαναστατική ύλη στον βαθμό που η συμμετοχή τους ήταν απαραίτητη για τη διεξαγωγή των πολεμικών επιχειρήσεων δίπλα στις κοινοτικές αυθεντίες, τους νεοφερμένους Φαναριώτες και τους ανθρώπους των όπλων (κλέφτες, πρώην κάπους στην Πελοπόννησο και αρματολούς στη Ρούμελη), ο ρόλος των οποίων υπήρξε εξόχως σημαντικός μέσα στις

επαναστατικές πολεμικές συνθήκες.

     Άλλωστε πρέπει να καταστεί σαφές ότι ατομικά και συλλογικά ποθούμενα που επενδύονται στον Αγώνα, εκβάλλουν στο ποτάμι της επανάστασης ακολουθώντας διαφορετικές και συχνά συγκρουόμενες διαδρομές, αφού υπηρετούν αντιφατικούς ενίοτε στόχους. Καταλήγουν δε σε βίαιες εμπλοκές και συγκρούσεις, όταν το διακύβευμα είναι η κατάληψη και ο έλεγχος της εξουσίας σε τοπικό ή κεντρικό επίπεδο (πβ. εσωτερικός αγώνας εξουσίας-εμφύλιοι πόλεμοι). Τα ιστορικά υποκείμενα, επώνυμα και ανώνυμα, βιώνουν τις εξελίξεις και τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας μέσα σε συνθήκες φόβου, αβεβαιότητας και υπό την  απειλή της κατάρρευσης του μοναδικού κόσμου μέσα στον οποίο τελικά και οι ίδιοι μπορούσαν να υπάρξουν. Από διαδικασίες τραυματικές και βιώματα μοναδικά, από βίαιες συγκρούσεις, παλινωδίες, αμήχανες επιλογές και αμφιταλαντεύσεις, η επανάσταση πρωτίστως δήλωσε  τον ψυχισμό των ανθρώπων, άλωσε τη σκέψη και εισήγαγε τους επαναστατημένους σε νέα πεδία διεκδίκησης ρόλων και σε κοινωνικοπολιτικές διεργασίες, όπου ο παραδοσιακός λογισμός θα αναμετριόταν με ένα δυναμικό παρόν.  Και τελικά επικράτησε.

     Το εκπληκτικό ωστόσο είναι ότι, όπως ήδη υπαινιχθήκαμε, αυτή η αργόσυρτη διαδικασία αλλαγής των συνειδήσεων γινόταν με τα υλικά της παραδοσιακής σκέψης και νοητικής συγκρότησης των ανθρώπων. Σε αυτό το σημείο  η επανάσταση ταυτίστηκε με τη Δευτέρα παρουσία ή την εκπλήρωση της πρόνοιας για την Ανάσταση του Γένους, το τέλος της τιμωρίας ή της ποινής που συνιστούσε ως τότε η οθωμανική κατάκτηση. Ακόμη προσλήφθηκε μεταφυσικά από το συλλογικό υποσυνείδητο ως πράξη δίκαιη, προκειμένου να απαλλαγεί το Γένος από τον Αντίχριστο-δυνάστη χρησιμοποιώντας έτσι παραδοσιακούς μηχανισμούς πρόσληψης της πραγματικότητας και  οικείες παραστάσεις από τον λόγο της Αποκάλυψης. Συνεπώς, η θυσία για το κοινό καλό (εν προκειμένω το υποστασιοποιημένο πλέον έθνος) εμπεδωνόταν ολοένα και περισσότερο ως «καθαγιασμένη» πράξη, ως υπέρτατο χρέος κάθε πρώην υπόδουλου και νυν χειραφετημένου χριστιανού φορέα αυτής της εθνικής συνείδησης απέναντι σε μία άδικη και τυραννική εξουσία, που

προσδιοριζόταν πλέον διαζευκτικά προς το ελληνικό έθνος.    

     Η επανάσταση συνιστούσε ρήξη με το παρελθόν και ταυτόχρονα πρόκληση μπροστά σε ένα άδηλο μέλλον. Τώρα όμως το ανώνυμο άτομο μπορούσε, ή θεωρούσε ότι είχε πια τη δυνατότητα, να αυτο-διαχειριστεί τη μοίρα του και να οργανώσει τη ζωή του σε ένα νέο κοινωνικο-πολιτικό περιβάλλον. Στον νέο αυτόν κόσμο, ο οποίος γεννιόταν μέσα από τις ωδίνες της επανάστασης, το αναδυόμενο έθνος ως υπέρτατο συλλογικό υποκείμενο αναλαμβάνει να διαχειριστεί «επαναστατικώ δικαίω» την πολιτική εξουσία και τα πεπρωμένα του. Εδώ πια η προσωπική μοίρα φαντάζει και γίνεται το γέρας της ατομικής βούλησης και του αγώνα, ο οποίος καταξιώνεται μέσα στην κοινή προσπάθεια και όχι το έρμαιο της αυθαίρετης εξουσίας ενός καταπιεστικού και αλλόθρησκου δυνάστη. Η δε συνισταμένη των ατομικών βουλήσεων, συνταγματικά καθορισμένη πια και επικυρωμένη από τους νομίμως εκλεγμένους αντιπροσώπους του έθνους, υπακούει σε μία νέα νομιμοποίηση φορέας της οποίας είναι το έθνος-κράτος.

     Η επανάσταση σε όλη της τη διάρκεια αποτελούσε ένα συνεχές και ρευστό διακύβευμα, παρασύροντας τους ανθρώπους σε έναν πόλεμο αναμέτρησης πρωτίστως με τις ίδιες τους τις βεβαιότητες, τη ζωή, την καθημερινότητα, τις αξίες, εν γένει τις κανονικότητες που είχε παγιώσει η μακραίωνη οθωμανική κατάκτηση. Ταυτόχρονα με τις διπλωματικές ζυμώσεις και παράλληλα με τις βίαιες πολεμικές επιχειρήσεις σε ξηρά και θάλασσα η εθνική ιδέα οδηγούσε σε μία διαζευκτικού τύπου αντίληψη για την άσκηση της εξουσίας και το δικαίωμα διαχείρισης των κοινών υποθέσεων  διαφοροποιώντας οριστικά τους  ανθρώπους της επανάστασης από την αναμφισβήτητη ως τότε οθωμανική νομιμότητα και τους μουσουλμάνους ή

χριστιανούς φορείς της σε τοπικό επίπεδο.   

    Τοπικές αυθεντίες, ισχυρές οικονομικές χριστιανικές ελίτ, εμποροναυτικό στοιχείο, αγροτοποιμενικός κόσμος, εγγράμματοι λόγιοι, ιερείς, μικρέμποροι  απόστολοι της Φιλικής εταιρείας, τυχοδιώκτες ομοεθνείς και αλλοεθνείς και φυσικά άνθρωποι των όπλων αντιμετώπιζαν σε διαφορετικούς χρόνους τον νεοτερικό ιδεολογικό διεμβολισμό, που σοβούσε από τα τέλη του 18ου  αιώνα στις παρυφές της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αυτή η κατακτημένη κοινωνία συγχρόνιζε τις δράσεις και τις επιλογές της ανάλογα με τη δεκτικότητα και τον βαθμό που αυτό το ετερόκλητο και ανομοιογενές σύνολο  μπορούσε να μεταμορφωθεί συνειδητά σε επαναστατημένο ένσκοπο σύνολο, με πολιτική αυθυπαρξία  και ταυτότητα διακριτή στη βάση κοινών πολιτιστικών χαρακτηριστικών. Με την επανάσταση παρατηρούμε τη βαθμιαία κατίσχυση εγκόσμιων αφαιρέσεων νεοτερικού τύπου σε ένα συνεχώς διευρυνόμενο ετερόκλητο συλλογικό σώμα με κοινή ωστόσο θρησκεία και γλώσσα. Τα δε περιεχόμενα που δίνονταν από τους ανθρώπους στις νέες αφηρημένες έννοιες, τους καινοφανείς ρόλους  και τα νεόδμητα συλλογικά σώματα  δεν μπορεί παρά να προσδιορίζονται από το ιδεολογικό τους σύμπαν και τη βιωμένη ως τότε εμπειρία τους. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποι πάσχιζαν εν πολλοίς να εγγράψουν στη συνείδησή τους νεοτερικούς όρους με παραδοσιακές νοητικές δομές και παραστάσεις δίνοντας περιεχόμενα και σημασίες που σαφώς διέφεραν από τα σημαινόμενα που αντιλαμβανόταν αναδρομικά η ιστοριογραφική πένα του μέλλοντος.     

    Οι συνοριακές ρυθμίσεις και η σταδιακή συγκρότηση της ελληνικής κρατικής μηχανής καθώς και των σύστοιχων ιδεολογικών μηχανισμών αναπαραγωγής της διαμόρφωσαν το νέο πλαίσιο μέσα στο οποίο  επρόκειτο να πορευτεί πλέον ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. Ο εθνικισμός ως σύγχρονη ιδεολογία που νομιμοποιεί την πολιτική με πολιτιστικά επιχειρήματα που αντλεί από το παρελθόν, λειτούργησε στο εξής ενεργοποιώντας ταυτόχρονα δύο αντίρροπες δυνάμεις. Από το παραδοσιακό πλαίσιο εξασφάλιζε την «ψευδαίσθηση» της συνέχειας και της συνέπειας των νέων προταγμάτων με το βιωμένο άχρονο και μυθοποιημένο παρελθόν. Ταυτόχρονα έθεσε σε κίνηση νέες δυνάμεις  καλλιεργώντας νέα ιδεολογικά «κοσμοείδωλα» μέσα στη συγχρονία. Η κίνηση αυτή, γέννημα επίσης της νεοτερικότητας, θα πάρει πλέον την επίσημη μορφή της στο πλαίσιο του νεότευκτου ελληνικού βασιλείου με την εγγύηση των ξένων Δυνάμεων.

                                         Ενδεικτική   βιβλιογραφία

1.  Ασδραχάς, Σπύρος, Ιστορικά Απεικάσματα, Θεμέλιο, Αθήνα 1998.

2.  Ασδραχάς, Σπ., Οικονομία και Νοοτροπίες, Αθήνα, Ερμής, 1998

3. Διαμαντούρος Νικ., Οι απαρχές της συγκρότησης σύγχρονου κράτους στην Ελλάδα 1821-1828, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 2002.

4. Ηλιού, Φίλιππος, «Η ιδεολογική χρήση της Ιστορίας: Συζήτηση Ζέβγου-Κορδάτου», Αντί (1977)

4. Θεοτοκάς, Νίκος, «Νοοτροπίες και πολιτισμικές μεταλλαγές», Διαβάζω

101 (1984), σ. 54-57

5. Θεοτοκάς Νίκος, «Παράδοση και νεοτερικότητα. Σχόλια για το 21, Τα Ιστορικά, τχ. 17 (Δεκέμβριος 1992), σ. 345-370. 

6. Θεοτοκάς Ν., Κοταρίδης, Ν., Η οικονομία της βίας, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2006.

7. Κοταρίδης, Νίκος Γ., Παραδοσιακή Επανάσταση και Εικοσιένα, Πλέθρον, Αθήνα, 1993.

8. Λε Γκοφ, Το έργο της ιστορίας, τόμοι 3, Κέδρος 1975, Ράππα 1988.

9. Λέκκας, Παντελής, Η εθνικιστική ιδεολογία. Πέντε υποθέσεις εργασίας στην ιστορική κοινωνιολογία, Κατάρτι, Αθήνα 1992.

10. Λέκκας, Παντελής, Το παιχνίδι με τον Χρόνο. Εθνικισμός και Νεοτερικότητα, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα  2001.

11. Παπαγεωργίου, Στέφανος, Από το Γένος στο Έθνος. Η θεμελίωση του ελληνικού κράτους 1821-1864, Παπαζήση, Αθήνα 2004

12. Ροτζώκος, Ν., Επανάσταση και εμφύλιος στο εικοσιένα, Αθήνα, Πλέθρον, 1997

13. Carr, Edward Hallett, Τι είναι ιστορία; Σκέψεις για τη Θεωρία της Ιστορίας και τον ρόλο του ιστορικού, Γνώση, Αθήνα 1999.

14. Hering Gunnar,«Σχετικά με το πρόβλημα των επαναστατικών εξεγέρσεων στις αρχές του 19ουαιώνα», Τα Ιστορικά, τχ. 24/25 (Ιούνιος, Δεκέμβριος 1996), σ. 105-120.

15. Hobsbawm, E., Οι ληστές, μτφρ. Φαίδρα Ζαμπαθά-Παγουλάτου, Βέργος, Αθήνα 1975, Bandits, New Yorker, Λονδίνο 2000.

16.Hobsbawm, E.,Η εποχή των επαναστάσεων (1789-1848), Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1990.

17. Hobsbawm, Ε.,Έθνη και εθνικισμός από το 1780 μέχρι σήμερα. Πρόγραμμα, μύθος και πραγματικότητα, Καρδαμίτσα, Αθήνα 1994.