Η σφαγή του Μπατάκ και οι χρήσεις της Ιστορίας

του Ανδρεα Λυμπερατου

Στα τέλη Απριλίου του 2007, όταν οι αντιπαραθέσεις για το εγχειρίδιο της Ιστορίας της ΣΤ' τάξης του Δημοτικού συνεχίζονταν στη χώρα μας με αμείωτη ένταση, η βουλγαρική κοινωνία και η κοινότητα των ιστορικών στη γειτονική χώρα βρέθηκαν μέσα στη δίνη ενός ανάλογου "σκανδάλου". Με πηχυαίους τίτλους, εφημερίδες ευρείας κυκλοφορίας της Βουλγαρίας κατήγγελλαν, ως προκλητικό και ψευδοεπιστημονικό, ερευνητικό πρόγραμμα του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, υπό την εποπτεία του γνωστού γερμανού βαλκανιολόγου Ουλφ Μπρούνμπαουερ και τη διεύθυνση της Βουλγάρας ιστορικού της τέχνης Μαρτίνα Μπάλεβα. Το "σκανδαλώδες" πρόγραμμα, που προέβλεπε τη διοργάνωση έκθεσης και επιστημονικής ημερίδας στη Σόφια, έφερε τον τίτλο: "Ιστορία και παρόν των εθνικών στερεοτύπων στη Βουλγαρία υπό το φως του μύθου για το Μπατάκ". Ας δούμε λοιπόν καταρχάς, συνοπτικά, την αρκετά γνωστή ιστορία του Μπατάκ και της εθνικής του σημασίας.

Το Μπατάκ, ορεινό κεφαλοχώρι στις βόρειες πλαγιές της οροσειράς της Ροδόπης, υπήρξε ένα από τα χωριά που πήραν τα όπλα κατά τη βουλγαρική εξέγερση του Απριλίου του 1876 και το οποίο, σύμφωνα με το σχέδιο των επαναστατών, έπρεπε να λειτουργήσει ως τόπος συγκέντρωσης των εξεγερθέντων της ευρύτερης περιοχής. Το επαναστατικό κίνημα, που είχε ως στόχο την απελευθέρωση της Βουλγαρίας από την οθωμανική κυριαρχία, πλημμελώς οργανωμένο και χωρίς να καταφέρει να προκαλέσει τη μαζική κινητοποίηση του βουλγαρικού αγροτικού πληθυσμού, περιορίστηκε γρήγορα σε κάποιες ορεινές κυρίως εστίες και καταπνίγηκε από τα τακτικά και άτακτα οθωμανικά στρατεύματα. Ό,τι δεν κατάφερε ωστόσο να επιτύχει με άμεσο τρόπο το κίνημα, το δρομολόγησε η ανεξέλεγκτη καταστολή του. Η δημοσιοποίηση στον ευρωπαϊκό και πρωτίστως στον αγγλικό Τύπο ανταποκρίσεων για τις "φρικαλεότητες" που διέπραξαν οι άτακτοι βασιβουζούκοι κατά την καταστολή της εξέγερσης συντάραξε την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Η αντιπολιτευτική χρήση, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, των "Βουλγαρικών φρικαλεοτήτων" από τον Γλάδστωνα εναντίον του Ντισραέλι, επέφερε την αναπροσαρμογή της ανατολικής πολιτικής της Μεγάλης Βρετανίας και άνοιξε το δρόμο για τον Ρωσο-οθωμανικό πόλεμο του 1877-78, που οδήγησε στη δημιουργία του βουλγαρικού εθνικού κράτους. [...]

Τη διερεύνηση των διαδικασιών μέσα από τις οποίες το Μπατάκ μετατράπηκε από "τοπικό ιστορικό γεγονός", όπως υποστηρίζεται ότι ήταν, σε τόπο εθνικής συλλογικής μνήμης έθεσε ως στόχο το ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου του Βερολίνου (Νοέμβριος 2006 - Μάιος 2007). Τα ευρήματα γύρω από τα οποία αρθρώθηκε το πρόγραμμα προήλθαν από το χώρο της ιστορίας της τέχνης, καρποί του προβληματισμού γύρω από τον ρόλο των εικαστικών αναπαραστάσεων στην κατασκευή και καλλιέργεια της εθνικής μνήμης. Μελετώντας τον πολωνό ζωγράφο Άντον Πιότροφσκι (1853-1924), δημιουργό του πίνακα "Η σφαγή του Μπατάκ", που εκτέθηκε στη διεθνή έκθεση της Φιλιππούπολης του 1892, η Μαρτίνα Μπάλεβα υποστήριξε ότι τόσο ο ίδιος ο πίνακας όσο και η διαδικασία της φιλοτέχνησής του, όπως φωτίζεται από την αυτοβιογραφία του καλλιτέχνη, βρίσκονται στη ρίζα της κατασκευής του Μπατάκ ως τόπου μνήμης. [...]. Επιστρατεύοντας τη συγκριτική μορφολογική ανάλυση, η Μπάλεβα υπέδειξε ότι οι δύο σωζόμενες φωτογραφίες του έλληνα φωτογράφου Δημήτρη Κάβρα, που χρονολογούνται το 1878, εκτίθενται στο Μουσείο του Μπατάκ και θεωρούνται αυθεντικά ντοκουμέντα της κατάστασης του χωριού δύο χρόνια μετά τη σφαγή, δεν είναι παρά το αποτέλεσμα της μεταγενέστερης σκηνοθετικής παρέμβασης του Πολωνού καλλιτέχνη. Προχωρώντας ένα βήμα πιο πέρα, η Μπάλεβα υποστήριξε ότι το Μπατάκ ήταν ξεχασμένο για μιάμιση δεκαετία μετά τη σφαγή και ότι "με τις φωτογραφίες αυτές ο Πιότροφσκι όχι μόνο έθεσε την αρχή της τοπικής συλλογικής μνήμης, αλλά και καθόρισε τη μορφή της". [...]

Τα ευρήματα της έρευνάς της η Μαρτίνα Μπάλεβα τα δημοσίευσε το Μάιο του 2006 με άρθρο της στην έγκυρη εβδομαδιαία επιθεώρηση γραμμάτων και τεχνών |Κουλτούρα|. Με εξαίρεση ένα ήπιο και τεκμηριωμένο άρθρο κριτικής της άποψής της και την απάντηση της ίδιας στην ίδια πάντα εφημερίδα, η δουλειά της δεν έγινε αντικείμενο ευρύτερης συζήτησης και ενδιαφέροντος, παρά μόνο ένα σχεδόν χρόνο μετά, όταν διοχετεύθηκε στον Τύπο μετάφραση του ερευνητικού προγράμματος και ακολούθησαν υβριστικά δημοσιεύματα. Τόσο ο τίτλος του προγράμματος, ο οποίος γρήγορα συντομεύθηκε από τις εφημερίδες στο εύληπτο "Ο Μύθος Μπατάκ", όσο και η αλλοδαπή προέλευσή του, με εγχώρια μάλιστα συμμετοχή, το καθιστούσαν πρώτης τάξεως υλικό για την αγοραία χρήση της Ιστορίας. Μάταια οι υπεύθυνοι του προγράμματος επιχείρησαν να εξηγήσουν ότι ο χρησιμοποιούμενος όρος "μύθος" δεν σημαίνει την άρνηση της σφαγής αλλά την κοινωνική κατασκευή της μνήμης της. Ούτε η δημόσια συγγνώμη τους για την παρεξήγηση, ούτε η αλλαγή του τίτλου του προγράμματος στο πιο ουδέτερο "Το Μπατάκ ως τόπος μνήμης" μπόρεσαν να συγκρατήσουν τα κύματα οργής και μίσους εναντίον τους, ενορχηστρωμένα από εθνικιστές ιστορικούς-αστέρες των μήντια. Μια Ιστορία με εθνικά σύμβολα, διεθνή συνωμοσία, προδοσία, ανθρώπινο πόνο, οστά, βιασμούς και φόνους έχει όλα τα φόντα για την επικερδή θωπεία των εθνικιστικών, σεξιστικών και αντισημιτικών αντανακλαστικών του αναγνωστικού κοινού.

Η αγοραία ωστόσο χρήση της Ιστορίας, όπως το γνωρίζουμε καλύτερα από τη Βουλγαρία στον τόπο μας, συνοδεύεται και διαπλέκεται στενά με την πολιτική της χρήση. Ο λόγος εδώ δεν είναι μόνο για τη ρατσιστική και εθνικιστική ακροδεξιά που έκανε δυναμικά την εμφάνισή της τα τελευταία χρόνια και στη γείτονα χώρα, και η οποία φροντίζει ακόμη και σήμερα να συντηρείται με όλες τις γνωστές φασιστικές μεθόδους η υπόθεση Μπατάκ στη δημοσιότητα. Ούτε μόνο για την πλειοδοσία των εθνικιστικά μεταλλαγμένων νοσταλγών του υπαρκτού σοσιαλισμού. Στην υπόθεση παρενέβησαν σημαντικές προσωπικότητες του κατεστημένου πολιτικού χώρου. Η κινητοποίηση των κρατικών επιστημονικών θεσμών, με επικεφαλής την Ακαδημία Επιστημών της Βουλγαρίας, που καταδίκασε ως "ψευδοεπιστημονικό" το πρόγραμμα και απαγόρευσε την οργάνωση της έκθεσης και τη διεξαγωγή τής προγραμματισμένης ημερίδας στο υπό τη δικαιοδοσία της Εθνογραφικό Ινστιτούτο και Μουσείο, φαίνεται ότι δεν κρίθηκε αρκετή. Ο ίδιος ο σοσιαλδημοκράτης Πρόεδρος της Δημοκρατίας κατήγγειλε το πρόγραμμα ως "οξεία πρόκληση" εναντίον του βουλγαρικού λαού και με ομιλία του στο Μπατάκ επιδόθηκε σε δημόσια ανασκευή των θέσεων του προγράμματος. Η παρέμβαση και η ομιλία του πιστεύω ότι, ανεξάρτητα από το αν είχαν άμεσες πολιτικές σκοπιμότητες ή όχι, αποτελούν ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα της τάσης των σύγχρονων αστικών εθνο-κρατικών ηγεσιών να επιδιώκουν τη νομιμοποίησή τους στο πολιτισμικό πεδίο, μπροστά στην αδυναμία τους να εγγυηθούν την κοινωνική ασφάλεια και να δώσουν χειροπιαστό όραμα στις κοινωνίες των οποίων ηγούνται. Στον λόγο του προέδρου η Ιστορία μετατρέπεται σε ηρεμιστικό, ένα εθνικό εικονικό φάρμακο για τον ρευστό φόβο μιας κοινωνίας σε παρατεταμένη οξύτατη κοινωνική κρίση.

Οι αντιδράσεις στο "πρόγραμμα Μπατάκ" θα έκαναν, πιστεύω, τον Φίλιππο Ηλιού, να μιλήσει ξανά για τις αρχαϊκότητες κοινωνιών σε κρίση εκσυγχρονισμού και να χρησιμοποιήσει μια ακόμη φορά οργισμένα την παρομοίωση του για την Ιστορία ως βολικό ξέφραγο αμπέλι, όπου με άνεση μπορεί ο καθένας να ικανοποιεί τις ανάγκες του. Θα έκαναν και τους περισσότερους από εμάς να συμφωνήσουμε και να υπερασπιστούμε τους σπιλωνόμενους συναδέλφους του Πανεπιστημίου του Βερολίνου, όπως έκανε το μειοψηφικό, αλλά όχι ευκαταφρόνητο, κομμάτι της βουλγαρικής επιστημονικής κοινότητας και κοινωνίας που αντέδρασε στην εθνικιστική υστερία. Ωστόσο, η επιστημονική αυστηρότητα και η μαρξιστική κριτική της ιδεολογίας, τα οποία ο Ηλιού μας δίδαξε με πάθος και συνέπεια, έχω την άποψη ότι επιβάλλουν, επίσης, την κριτική τοποθέτηση και έναντι του επίμαχου ερευνητικού προγράμματος και των προϊόντων του. Ο ιδεολογικοπολιτικά εγχειρηματικός χαρακτήρας και οι οριενταλιστικές συνδηλώσεις του προγράμματος, που χρηματοδοτήθηκε από ιδιωτικά γερμανικά ιδρύματα πολιτισμού, γίνονται προφανείς από την ίδια τη στόχευσή του "να επανατοποθετήσει την ιστορία της χώρας στο ευρωπαϊκό πλαίσιο... ενόψει της διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης". Περαιτέρω, οι υπεύθυνοι του προγράμματος προσπάθησαν ανοικτά να κάνουν τη γέφυρα με τη σύγχρονη πολιτική, υποδεικνύοντας "μύθους", όπως αυτός του Μπατάκ, ως αιτίες των σύγχρονων εθνοτικών εντάσεων μεταξύ Βουλγάρων και Τούρκων. Η προσπάθειά τους αυτή κατακρίθηκε ακόμη και από υπερασπιστές του προγράμματος, όπως η ιστορικός Αντονίνα Ζελιάσκοβα, διανοούμενη με πολύχρονη δράση για την υπεράσπιση των μειονοτικών δικαιωμάτων.

Αν σε αυτό το πρώτο επίπεδο ανακύπτουν κρίσιμα ερωτήματα για το σύγχρονο πλαίσιο χρηματοδότησης της ιστορικής έρευνας και τις ιδεολογικές του λειτουργίες και παρενέργειες, σε ένα δεύτερο και πιο καθοριστικό επίπεδο, αυτό των αποτελεσμάτων του προγράμματος, εντοπίζουμε την διολίσθηση, για να χρησιμοποιήσουμε τους όρους του Φίλιππου Ηλιού, από την εγγενή ιδεολογική λειτουργία της ιστορίας στην ιδεολογική της χρήση. [...] Έτσι, για να ανταποκριθούν τα ενδιαφέροντα καταρχήν ευρήματά της στο θεωρητικό της σχήμα και να εξαχθούν τα επιθυμητά ιδεολογικοπολιτικά διδάγματα, η Μπάλεβα, με μια "εθιμόφρονα" προς τα νέα παραδείγματα σπουδή, δεν απέφυγε δυστυχώς το ιστοριογραφικό "μέικ-απ" που χαρακτηρίζει την αντίπαλό της εθνικιστική ιστοριογραφία: εσφαλμένη και επιλεκτική χρήση των κειμένων, λογικά και χρονολογικά άλματα και άτοπα, υποθετικοί συλλογισμοί που με ευκολία ανάγονται σε βεβαιότητες κ.ο.κ.

Δεν είναι ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, η "ασέβεια" προς τις πηγές το πρωτογενές και μείζον πρόβλημα του εγχειρήματος, αλλά η θεωρητική και πολιτική αδυναμία της προσέγγισης του εθνικιστικού φαινομένου στην ιστορική και συγχρονική του διάσταση. Ο υποβιβασμός της εξέγερσης και σφαγής του Μπατάκ σε "τοπικό ιστορικό γεγονός" και η θεώρηση των κατοίκων του ως "[...] αγράμματων χωρικών που ζούσαν σε συνθήκες παραδοσιακής-πατριαρχικής κοινωνίας" μέχρι τη στιγμή που η έξωθεν παρέμβαση του Πολωνού καλλιτέχνη ενσωματώνει εκείνους και τη μνήμη τους στο εθνικό αφήγημα, εξοβελίζουν με ασύγγνωστη ευκολία από την ιστορική οπτική και προβληματική τις σύνθετες διαδικασίες πολιτικού, κοινωνικού και ιδεολογικού μετασχηματισμού που επί σειρά δεκαετιών, πριν και μετά την εξέγερση, συνέδεσαν το Μπατάκ και τους κατοίκους του με τον ανερχόμενο βουλγαρικό εθνικισμό και το βουλγαρικό εθνικό κράτος. Με τρόπο ανάλογο, θεωρήθηκε από τους οργανωτές του προγράμματος ότι η έξωθεν παρέμβαση τους, ως νέων Πιότροφσκι, και η αναμόρφωση της έκθεσης του μουσείου του Μπατάκ θα επενεργούσε σε μια "εύπλαστη" μαζική συνείδηση ως το ευρωπαϊκό "διορθωτικό" των βαλκανικών εθνικιστικών στρεβλώσεων του παρελθόντος. Για το αν ο Πιότροφσκι προκάλεσε την κατασκευή του "μύθου του Μπατάκ" και της τοπικής συλλογικής μνήμης μπορούμε, νομίζω, να συνεχίσουμε να συζητάμε διατηρώντας τις έλλογες αμφιβολίες μας. Ακόμη περισσότερες αμφιβολίες όμως φαίνεται ότι πρέπει να διατηρήσουμε για το αν πρόχειρες φιλελεύθερες παρεμβάσεις, όπως αυτή του προγράμματος του Βερολίνου, στο "πολιτισμικό" και μόνο πεδίο, είναι ικανές να αντιπαλέψουν ουσιαστικά και επιτυχημένα τον σύγχρονο εθνικιστικό λαϊκισμό.

|Ο Ανδρέας Λυμπεράτος είναι ιστορικός, ερευνητής στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών, Ρέθυμνο|

1. Η επισήμανση των υπαρκτών αναλογιών, μολονότι διευρύνει την οπτική μας πάνω σε φαινόμενα που τείνουν συχνά να προσλαμβάνονται μόνο ως "οικείες" περιπέτειες και αντιθέσεις, δεν πρέπει εντούτοις κατά τη γνώμη μας να οδηγεί σε συλλήβδην ταυτίσεις και παραγνώριση των ποικίλων, όπως θα φανεί, διαφορών και ιδιαιτεροτήτων της κάθε περίπτωσης.