ΠΕΡΙ ΔΟΜΗΣ
(Των κοινωνιών)

Του Χρήστου Τσουκαλά

-Παντού υπάρχει ΔΟΜΗ από το άτομο έως το Σύμπαν. (Όλα είναι σχέσεις). Η δομή κλιμακώνεται σε όλο και μεγαλύτερες σφαίρες πηγαίνοντας από το μικρό στο μεγάλο και αντίστροφα. Η δομή ΔΟΜΕΙΤΑΙ.
- Η δομή παίζει κυρίαρχο ρόλο. Καθορίζει, ρυθμίζει, οριοθετεί τα στοιχεία, τις παραμέτρους, τις μεταβλητές από τα οποία αυτή αποτελείται. Θέτει όρια, ανοίγει δρόμους, χαράσσει τροχιές. Ταυτόχρονα όλα αυτά παραβιάζονται: γιατί τα στοιχεία διατηρούν την αυτονομία τους, γιατί υπάρχουν αντίθετες δυνάμεις, γιατί λειτουργούν οι νόμοι των διαλεκτικών σχέσεων, γιατί…
- Έτσι η δομή καθίσταται δυναμική εμπεριέχοντας την εξελικτική διαδικασία. Κινείται από το παλιό στο καινούριο και το αντίστροφο, από τη στασιμότητα στην αλλαγή, παλινδρομώντας, χωρίς ποτέ να επιστρέφει στην ίδια ακριβώς κατάσταση. Από τη σύγκρουση των αντίρροπων δυνάμεων της στασιμότητας και της αλλαγής προκύπτει η κυματοειδής εξέλιξη
-Η ισορροπία είναι στιγμιαία, η ανισορροπία μακρά.
-Η σταθερότητα εναλλάσσεται με την αστάθεια.
-Το «όλον» είναι περισσότερο από το άθροισμα των επιμέρους στοιχείων και από το καθένα ξεχωριστά.
-Το «όλον» δεν είναι «ομοούσιον και αδιαίρετον» αλλά διασπάται, τέμνεται επαναληπτικά σε τομείς, λειτουργίες, δομές, οι οποίες διαιρούνται με τη σειρά τους σε μικρότερες.
-Αντίστροφα, το «όλον» δομείται από στοιχεία, λειτουργίες, και επιμέρους δομές.
-Υπάρχει δομή μέσα στη δομή.
-Τα επιμέρους στοιχεία συνθέτονται διαλεκτικά.
-Το «όλον» δύσκολα μετριέται, δύσκολα παίρνει μια ορισμένη τιμή. Συνήθως ποσοτικοποιούμε-μετράμε διάφορους τομείς ενός συνόλου (δείκτες). Αλλά δεν υπάρχει δείκτης των δεικτών.
-Μια ισχυρή δομή αντέχει στο χρόνο. Αντίστροφα: επειδή μπορεί να ανα-δομείται αντέχει στο χρόνο. Η προσαρμοστικότητα είναι πλεονέκτημα.
-Ο τρόπος δόμησης είναι διαλεκτικός και χαοτικός.
-Το ζήτημα της ισορροπίας, της αναλογίας, της συμμετρίας είναι κεφαλαιώδες.
-Το κάθε τι συνδέεται με όλα, άρα μια παρέμβαση κάπου μπορεί να έχει επιπτώσεις παντού.
- «Ζούμε σ’ ένα κόσμο ανισότητας και ποικιλότητας»
-Η ποικιλία είναι πλούτος, ισχύς και συμβάλλει ιδιαίτερα στην εξέλιξη.
-Υπάρχουν οριακές τιμές που: α) η υπέρβασή τους δεν επιτρέπεται, β) η υπέρβασή τους διαταράσσει την ισορροπία, γ) η υπέρβασή τους προκαλεί ανατροπές ή αλματώδη ανάπτυξη, ανα-δομήσεις κ.λ.π.
-Σημειώστε «..την τεράστια ποικιλομορφία των οικονομικών και πολιτικών συνθηκών, την άκρα δυσαναλογία στην ανάπτυξη των διαφόρων χωρών..».
ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ-ΑΝΤΙΝΟΜΙΕΣ-ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ
- «πόλεμος πάντων πατήρ»
-Η ζωή είναι γεμάτη από αντιθέσεις.
-Το κάθε τι είναι αποτέλεσμα της ενότητας και πάλης των αντιθέτων. Το ένα χωρίζεται στα δύο και τα δύο ενώνονται στο ένα.
-Το κάθε τι εμπεριέχει το αντίθετό του στο οποίο μπορεί να μετασχηματίζεται.
-Υπάρχει και η τραγική (με την αρχαιοελληνική ερμηνεία του όρου) διάσταση στη ζωή μας.
-Οι αντιθέσεις δεν υπάρχουν ούτε λειτουργούν μεμονωμένα- ξεχωριστά αντίθετα συλλειτουργούν, συνθέτονται
-Η αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας είναι η βασική αντίθεση της οικονομικής βάσης της κοινωνίας.
-Βέβαια και αυτή η αντίθεση δεν υπάρχει ούτε λειτουργεί μόνη της μα σε συνδυασμό, σε σύνθεση με άλλες. Μάλιστα καθώς είναι αντίθεση υποβάθρου, θεμελίων και δεν είναι εύκολα ορατή, εκδηλώνεται με διάφορες μορφές: ως ταξική πάλη, ως πολιτική, ως συνδικαλιστική, ως κομματική, ως ιμπεριαλιστική, ως εθνική, ως γλωσσική, επιστημονική, ιδεολογική, φιλοσοφική, θρησκευτική κ.λ.π. Ούτε βέβαια τις καταργεί αλλά συνυπάρχει μαζί τους, κατά κανόνα τους επιβάλλεται και τις ¨χρωματίζει¨.
-Είναι τελικά η αντίθεση που χαρακτηρίζει την όλη δομή και δίνει το όνομά της στο σύστημα:
ΚΕΦΑΛΑΙΟ-ΚΡΑΤΙΑ.
Και ο καπιταλισμός είναι δομή. Αποτελεί σύνθεση μιας σειράς παραμέτρων. (ιδεολογία, πολιτική, θρησκεία, γλώσσα, ήθη, έθιμα, παραδόσεις, κανόνες γραπτούς και άγραφους, κρατική εξουσία και μηχανισμό, τεχνική, τεχνολογία, εργαλεία, μεθόδους, οργάνωση, επιστήμες, εκπαιδευτικό σύστημα, οικονομία, κοινωνικές τάξεις κλπ.) Γεννιέται και αναπτύσσεται με την προϋπόθεση ύπαρξης και λειτουργίας προαπαιτουμένων συνθηκών, (όπως το δέντρο μπορεί να αναπτυχθεί μόνο αν υπάρχουν ταυτόχρονα νερό, ήλιος, έδαφος, κατάλληλη θερμοκρασία κλπ. Χωρίς βέβαια να παραβλέπουμε τη διάσταση του χρόνου.) Ως δομή είναι πρώτα- πρώτα ιδεολογία, νόμοι, κανόνες «δικαίου», νοοτροπία, αλλιώς εποικοδόμημα. Το οποίο όμως, όπως απέδειξε ο Μαρξ, δεν πέφτει από τον ουρανό αλλά αναδύεται από την ταπεινή καθημερινότητα των μαζών ή μάλλον από την οικονομική βάση.
ΒΑΣΙΚΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΚΡΑΤΙΑΣ (καπιταλισμού)
1-Ιστορικότητα: Καταρχήν ο καπιταλισμός είναι ιστορικό φαινόμενο με αρχή, μέση και τέλος. Διαδέχτηκε τη φεουδαρχία ανατρέποντάς την και θα παραχωρήσει τη θέση του σε κάτι άλλο. Συγχρόνως στο πέρασμα των καιρών εξελίσσεται, αναδομείται, περνά στάδια, αλλάζει μορφές (εμπορικός καπιταλισμός, βιομηχανικός, μονοπωλια-κός, ιμπεριαλιστικός, θεαματικός, χρηματιστηριακός, παγκοσμιοποιημένος.)
2-Η ιδιοκτησία: το σύστημα διευρύνει, εμβαθύνει, πολλαπλασιάζει την προϋπάρχουσα ιδιοκτησία σε πάσης φύσεως υλικά, προϊόντα, υπηρεσίες, ιδέες.
3-Εμπορευματική παραγωγή: ό,τι παράγεται, παράγεται για να πουληθεί, με τελικό σκοπό το κέρδος.
4.-Μετατροπή της ιδιοκτησίας σε εμπόρευμα και κεφάλαιο, αντικείμενο αγοραπωλησίας και μέσο απόκτησης κέρδους. Αντίστροφα οτιδήποτε δίνει κέρδος, τόκο, μέρισμα, τέλος, δικαίωμα, υπεραξία λογίζεται ως ιδιοκτησία-κεφάλαιο.
- Επιπλέον εμπορευματοποιεί τις ανθρώπινες σχέσεις εξελικτικά, πολλαπλασιαστικά .
-Ακόμα και την εργατική δύναμη την μετατρέπει σε εμπόρευμα.
5- Κέρδος. Υποτάσσει τη χρήση των φυσικών πόρων, την εξέλιξη της επιστήμης , της τεχνολογίας, της τεχνικής, την ανάπτυξη της παραγωγής, την ικανοποίηση των αναγκών του Ανθρώπου στην πραγματοποίηση του κέρδους. Μοιάζει να είναι το κέρδος το νέο Είδωλο του θεού στο οποίο θυσιάζει ακόμα και τα ίδια του τα παιδιά.
6-Ορθολογισμός. Βασίζεται, προάγει και ιδιοποιείται την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.(επιστήμη, τεχνική, τεχνολογία, φυσικούς πόρους, εργατική δύναμη κτλ).
7-« Ο ελεύθερος ανταγωνισμός είναι βασική ιδιότητα του καπιταλισμού και της εμπορευματικής παραγωγής γενικά. Το μονοπώλιο είναι η άμεση αντίθεση του 8..ελευθέρου ανταγωνισμού…Τα μονοπώλια ξεπηδώντας από τον ελεύθερο ανταγωνισμό, δεν τον καταργούν μα υπάρχουν πάνω από αυτόν και δίπλα σε αυτόν..» και στην εποχή της παγκοσμιοποίησης!! (ανταγωνισμός-μονοπώλιο-ανταγωνισμός)

9- Η αγορά: «το μισό του ουρανού» για το εμπόρευμα. «Η οικονομία της Αγοράς» το άλλο όνομα της κεφαλαιοκρατίας. Επειδή η πραγματοποίηση του κέρδους μπορεί να συντελεστεί μόνο με την πώληση των προϊόντων, η ύπαρξη ελεύθερης, ανοικτής, μεγάλης αγοράς είναι ζωτικής σημασίας για των καπιταλισμό. Αν και η κυκλοφορία των εμπορευμάτων δεν δημιουργεί αξία, μόνο μέσα από αυτήν μπορεί να προκύψει η πραγματοποίησή της και το κέρδος. Έτσι η αστική τάξη υποστηρίζει την ελευθερία της αγοράς, του κεφαλαίου, των επενδύσεων, των συναλλαγών, του εμπορίου, του καταναλωτή, (όταν βέβαια δεν μπορεί να τα έχει αποκλειστικά δικά της).
10-Η ανισόμετρη ανάπτυξη ως αποτέλεσμα της ποικιλομορφίας, των αντιθέσεων, του ανταγωνισμού κλπ. (επιχειρήσεων, κλάδων, τομέων, χωρών.)
11- Ταξική κοινωνία: με την κυριαρχία της αστικής τάξης στο κράτος, στην οικονομία, στην ιδεολογία, στην πολιτική, στο συνδικαλισμό, στην επιστήμη, στην τέχνη κλπ. …
ΑΞΙΩΜΑΤΑ (ΑΡΧΕΣ) λειτουργίας του κεφαλαίου.
1.Αξία δημιουργεί μόνο η ανθρώπινη εργασία.
2.Η αξία αυτή υπάρχει μόνο στα πλαίσια εμπορευματικής σχέσης (ανταλλαγής).{συνεπώς δεν είναι σχέση μεταξύ αντικειμένων, προϊόντων ή υπηρεσιών αλλά σχέση μεταξύ ανθρώπων}
3.Η ιδιοποίηση της αξίας εξαρτάται από τις σχέσεις ιδιοκτησίας. Αντίστροφα η ιδιοκτησία επιτρέπει-οδηγεί στην ιδιοποίηση αξίας.
4. Η ανταλλαγή, η αγοραπωλησία, η εμπορική πράξη είναι πάντα άνιση, προσφέρει άνισο οικονομικό όφελος ή κέρδος στους συναλλασσόμενους. Ισχύει η Γενική Ανισότητα των συναλλαγών.
Οι πιο πάνω αρχές ισχύουν ταυτόχρονα, ως πακέτο, ως δέσμη, ως πλέγμα.

ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ- ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ- ΑΝΤΙΝΟΜΙΕΣ του καπιταλισμού
1.Κεφάλαιο-εργασία: πρόκειται για λογική αφαίρεση, για σύγκρουση όχι προσώπων, αλλά λογικών, αντικειμενικών νόμων λειτουργίας της οικονομίας. Ή από άλλη οπτική: (νεκρή-ζωντανή εργασία.)
2. Αστική τάξη- εργατική τάξη. Είναι αρκετά διαφορετική από την προηγούμενη αντίθεση. Εδώ δεν πρόκειται μόνο για την οικονομία αλλά για ιδεολογία, κρατικό μηχανισμό, νομικό καθεστώς, δίκαιο, ανθρώπινες ιδιότητες, αντιλήψεις, νοοτροπία, πάθη, αδυναμίες, αρετές κλπ. Η ένταξη κάθε ανθρώπου σε ορισμένη κοινωνική τάξη δεν ορίζεται μονοσήμαντα από τον οικονομικό του ρόλο.
3. Κοινωνική παραγωγή-ατομική ιδιοποίηση.
4.Πτώση του μέσου ποσοστού κέρδους ( οργανική σύνθεση του κεφαλαίου). Όσο ο κεφαλαιούχος βελτιώνει την παραγωγικότητα της ανθρώπινης εργασίας με την πιο προηγμένη τεχνολογία και μεθόδους, τόσο μειώνεται το ποσοστό υπεραξίας που καρπώνεται από την απλήρωτη εργασία, γιατί αλλάζει η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου( αξία εγκαταστάσεων, μηχανών, υλικών-αξία εργασίας).
5.Υπερπαραγωγή-περιορισμένη αγοραστική δύναμη των μαζών. Ή Αξία παραχθέντων εμπορευμάτων-καταναλωτική δύναμη του πληθυσμού. Ή συνολική προσφορά-συνολική ζήτηση. Οδηγεί σε κρίσεις υπερπαραγωγής, σε αδιάθετα εμπορεύματα πολύ μεγάλης αξίας.
6. Παραγωγικές δυνάμεις-παραγωγικές σχέσεις. «ο καπιταλισμός γίνεται όλο και περισσότερο εμπόδιο στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, που ο ίδιος κυοφόρησε…». Ο ρυθμός ανάπτυξης είναι ανεπαρκής για την αντιμετώπιση της ανεργίας, της φτώχειας, της οικονομικής ανισότητας, του κοινωνικού αποκλεισμού κλπ. Επίσης ο ρυθμός αυτός για τις καπιταλιστικά ανεπτυγμένες χώρες είναι πτωτικός. Μιλάμε βέβαια για μέσους όρους δεκαετιών, τουλάχιστον, τον τελευταίο αιώνα. Έτσι οι παραγωγικές σχέσεις αντιστοιχούν όλο και λιγότερο στις παραγωγικές δυνάμεις, στην ανάπτυξη των οποίων στέκονται πλέον εμπόδιο.
7- Εξαθλίωση του προλεταριάτου.
-« Η τιμή του εμπορεύματος εργατική δύναμη πέφτει κάτω από την αξία της»
-«Η εκμετάλλευση δεν εμφανίζεται σήμερα σαν υλική φτώχεια, αλλά παίρνει τη μορφή μαζικής ψυχικής εξαθλίωσης»
Έχει μια ιδιαίτερη δυσκολία η κατανόηση του μαρξιστικού όρου της ‘’εξαθλίωσης’’, γιατί δεν πρόκειται μόνο ή κυρίως για την διευρυνόμενη ανισοκατανομή του πλούτου, τους νεόπτωχους, τους ανέργους, τους άστεγους, τους αναλφάβητους, τους κοινωνικά αποκλεισμένους κλπ. Συχνά μάλιστα θεωρείται ότι διαψεύστηκε από την ιστορία και την αδιάψευστη καθημερινότητα των ανθρώπων. Κι όμως, επανακαθορίζοντάς την, πρόκειται μάλλον για μια ιδιομορφία της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας.
-Μια ενδιαφέρουσα διάσταση του ανθρώπου είναι αυτή του οικονομικού όντος. Ως τέτοιο λειτουργεί σαν καπιταλιστική επιχείρηση και υπακούει στους νόμους κίνησης του κεφαλαίου.
-Η αξία της εργατικής δύναμης καθορίζεται από το κόστος παραγωγής της, δηλαδή από το κόστος ανατροφής, εκπαίδευσης, συντήρησης του εργάτη.( από τη στιγμή της σύλληψής του μέχρι την ώρα που θα είναι έτοιμος να εργαστεί.)
-Συχνά γίνεται λόγος για «ανθρώπινο κεφάλαιο» εννοώντας προφανώς ότι οι πιο πάνω δαπάνες για τον άνθρωπο μπορούν να θεωρηθούν επένδυση, η οποία θα λειτουργήσει ως κεφάλαιο και θα αποδώσει κέρδος.
-Στην περίπτωση του (ανθρώπου-καπιταλιστική επιχείρηση) παρουσιάζει ενδιαφέρον να δούμε το σκέλος των εσόδων (το οποίο βέβαια είναι πάρα πολύ σπουδαίο), το ίδιο και το σκέλος των εξόδων. Αλλά πιο σπουδαίο είναι το μεταξύ τους ισοζύγιο. Η ‘’εξαθλίωση’’ λοιπόν του προλεταριάτου είναι ακριβώς αυτό: το ελλειμματικό ισοζύγιο της επιχείρησης ‘προλετάριος’!! όταν δηλαδή η καπιταλιστική επιχείρηση ‘’άνθρωπος’’ καθίσταται ζημιογόνος.
- Όπως λοιπόν γίνεται απόσβεση στις μηχανές έτσι πρέπει να γίνεται ‘’απόσβεση’’ και στον εργάτη. Όταν όμως αυτός δεν παίρνει τόσα χρήματα ή παροχές ώστε να εξασφαλίσει στα παιδιά του τουλάχιστον την ίδια ανατροφή, φροντίδα, περίθαλψη, εκπαίδευση με τη δικιά του, τότε αυτός αναγκάζεται να πουλήσει την εργατική του δύναμη χαμηλότερα από την αξία της. Τότε, απλουστευτικά μιλώντας, το κόστος ζωής μιας εργατικής οικογένειας γίνεται μεγαλύτερο από τα έσοδά της. Συνέπεια αυτού του οικονομικού φαινομένου: η αναπαραγωγή της εργατικής τάξης είναι ανεπαρκής σε ποσότητα και ποιότητα.
-Για πολλούς αιώνες, πριν τον καπιταλισμό, οι ισχυρές αυτοκρατορίες εξασφάλιζαν σκλάβους φτηνά. Μετά την κατάργηση της δουλείας, στον καπιταλισμό, οι «μισθωτοί σκλάβοι» δεν εξασφαλίζονται δια της βίας αλλά με τον δελεασμό, την προσέλκυση, την απελευθέρωση. Αλλά αυτό που είναι απελευθέρωση για τον άνθρωπο-δούλο είναι κλοπή ανθρώπινου κεφαλαίου για τον καπιταλιστή. Κάθε καπιταλιστής και κάθε καπιταλιστικό κράτος που σέβεται τον εαυτό του πολεμά για την ‘’απελευθέρωση’’ των σκλάβων ή «σκλάβων» των ανταγωνιστών του.!
Εξετάζοντας το φαινόμενο της μετανάστευσης κάτω απ’ αυτό το πρίσμα, ότι για τους μετανάστες, και περισσότερο ίσως για τους λαθρομετανάστες, μπορεί να σημαίνει ψωμί, ελευθερία, σωτηρία για το κεφάλαιο της χώρας υποδοχής είναι τσάμπα απόκτηση «ανθρώπινου κεφαλαίου». Με τον τρόπο αυτό οι οικονομικά ισχυρές χώρες απαλλάσσονται από την υποχρέωση να καταβάλλουν το κόστος αναπαραγωγής της εργατικής τάξης ή το κόστος απόσβεσης της εργατικής δύναμης.