Το αίνιγμα της ΓΛΩΣΣΑΣ
Χάρη στις προόδους που πραγματοποιούνται όχι μόνο στη γλωσσολογία αλλά και στην ανθρωπολογία, στη βιολογία και στην πληροφορική, το παλιό όνειρο του ανθρώπου να μπορεί να μιλάει με τα ζώα ίσως γίνει σύντομα πραγματικότητα
 

ΤΑΣΟΣ ΚΑΦΑΝΤΑΡΗΣ

Διαβάζετε αυτό το κείμενο χάρη στα γράμματα μιας γλώσσας. Επικοινωνούμε με τους γύρω μας μέσω μιας ή και περισσοτέρων γλωσσών. Οικοδομήσαμε και επεκτείνουμε τον πολιτισμό μας με «στοιχείο συγκόλλησης» αυτή την ανθρώπινη λαλιά στις διάφορες μορφές της και μέσω των ποικίλων γραπτών εκφράσεών της. Υστερα όμως από δεκάδες χιλιάδες χρόνια ύπαρξης του homo sapiens στον πλανήτη αυτόν, ακόμη δεν έχουμε βρει πώς προέκυψε η ικανότητα έκφρασης μέσω της γλώσσας, όπως και τι χρειάζεται για να έχουμε μια κοινή γλωσσική επικοινωνία. Δεν τα έχουμε ακόμη βρει... αλλά κάνουμε άλματα και προς τις δύο κατευθύνσεις χάρη στις προόδους που πραγματοποιούνται όχι μόνο στη γλωσσολογία αλλά και στην ανθρωπολογία, στη βιολογία και στην πληροφορική!
 

Κουβεντιάζοντας με τους Μπονόμπο
 

Φροντιστήριο ξένων γλωσσών: η βιολόγος Sue Savage-Rumbaugh διδάσκει στον χιμπαντζή μαθητή της να «μιλάει ανθρώπινα» μέσω συμβόλων

 

Για να κατανοήσουμε τη φύση της γλώσσας προστρέχουμε στον αείμνηστο γλωσσολόγο Αναστάσιο-Φοίβο Χρηστίδη, στην πρώτη ενότητα του μνημειώδους έργου 1.213 σελίδων που επιμελήθηκε με τίτλο «Ιστορία της ελληνικής γλώσσας» (έκδοση Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας, 2001). Εκεί μας λέει ότι η διαφορά φωνής και λόγου είναι εκείνη μεταξύ πρωτογενούς και δευτερογενούς σήμανσης: η κραυγή του πόνου είναι άμεση αντίδραση σε ένα ερέθισμα, ενώ η λέξη πόνος δεν προϋποθέτει το άμεσο βίωμα. Το υλικό τόσο της φωνής όσο και του λόγου είναι το ίδιο αλλά η λέξη είναι λόγος ενώ η κραυγή παραμένει ζωική φωνή.

H διαδικασία της γλωσσικής σημείωσης (κατά Pierce, 1978) υλοποιείται με σημεία τριών ειδών: εικόνες, δείκτες και σύμβολα. Ο πόνος είναι η εικόνα της βιούμενης εμπειρίας, η κραυγή του πόνου είναι ο δείκτης της και η λέξη πόνος είναι το σύμβολό της. Αυτό το σύμβολο, λέει ο Χρηστίδης, είναι μια γενικευτική και αφαιρετική ανάκλαση της εμπειρίας, μια αναλυτική επεξεργασία που δημιουργεί τον κόσμο των νοημάτων, σε αντίστιξη με τον «άσημο» κόσμο της ζωικής φωνής... Αλλά πώς έγινε αυτό το άλμα από τον δείκτη-ζωική φωνή στο σύμβολο-ανθρώπινη λαλιά;

Οι εικόνες

H ιστορία μάς πηγαίνει μόνο ως την εποχή της χρήσης των εικόνων ως γλωσσικών συμβόλων. Στα χαράγματα και στις ζωγραφιές των ανθρώπων των σπηλαίων, που μετεξελίχθηκαν στα ιερογλυφικά των Αιγυπτίων και στα ιδεογράμματα των Κινέζων. Μια γλώσσα συμβόλων που χρησιμοποιούνταν ως «lingua franca» ακόμη και στα χρόνια της δικής μας πολιτισμικής άνθησης: λίγο προτού εισβάλουν οι Πέρσες στην Ευρώπη, όταν κήρυξαν τον πόλεμο στους Σκύθες, ο βασιλιάς των τελευταίων Ιδαντούρας απάντησε στον Δαρείο με πέντε «βασιλικά λόγια»: έναν πράσινο (θηλυκό) βάτραχο, έναν ποντικό, ένα πουλί, ένα υνί από αλέτρι και ένα τόξο. Το βατράχι συμβόλιζε την προέλευση, τις στέπες της Σκυθίας· το ποντίκι την ιδιοκτησία, ότι εκεί ο λαός του είχε χτίσει τη φωλιά του· το πουλί τους οιωνούς που τον συνόδευαν, ότι ανήκει δηλαδή μόνο στον Θεό· το υνί ότι είχε κατακτήσει τη γη του μέσα από την καλλιέργεια και το τόξο ότι με αυτό θα την υπερασπιζόταν. Ηταν λοιπόν η γλώσσα των εικόνων μια ελάχιστα σαφής λαλιά, προθάλαμος της γλώσσας των ηρώων που με την έναρθρη γλώσσα έχτισε τον λόγο των ποιητών, όπως ο Ομηρος.

H μυθολογία

Για την εξήγηση της προ των εικόνων εποχής της ανθρώπινης γλώσσας δεν μας μένει παρά η μυθολογία. Εκεί έχουμε βέβαια τους κοσμογονικούς μύθους, με κυρίαρχο στον εβραιοχριστιανικό κόσμο τον μύθο της Βαβέλ. Σε αυτόν βρίσκουμε το πέρασμα - μέσω της Πτώσης - από τη θεϊκή γλώσσα στις ιστορικές γλώσσες των ανθρώπων. Αλλά υπάρχει και ένας άλλος μύθος, εκείνος των ιθαγενών του Αμαζονίου, που έρχεται πολύ πιο κοντά στα τωρινά ευρήματα της νευροεπιστήμης: πηγή της ανθρώπινης λαλιάς είναι το γέλιο! «Το γέλιο» σημειώνει πάλι ο Χρηστίδης «είναι η συναισθηματική εκδήλωση που διαλαλεί τον θρίαμβο της ελευθερίας πάνω στην αναγκαιότητα, όπως σηματοδοτείται από τις πολιτισμικές "ανακαλύψεις" (φωτιά, γλώσσα). Και με αυτή την έννοια μοιάζει να είναι το κατ' εξοχήν "έλλογο" συναίσθημα και επομένως το πιο συγγενικό με τον λόγο. Αλλωστε τα ζώα δεν γελούν».

Το τελευταίο αυτό σημείο δεν ισχύει πια. Διότι πολύ απλά η ανακάλυψη που δεν πρόλαβε να γνωρίσει ο Χρηστίδης είναι η προ μηνός ανακοίνωση ότι τα περισσότερα ζώα γελούν! Ο σκύλος με ξεφύσημα, η γάτα με γουργούρισμα κ.ο.κ. Ακόμη όμως περισσότερο σοκ στην παγκόσμια γλωσσολογική κοινότητα προκαλεί ένα πείραμα που γίνεται στις ΗΠΑ με πιθήκους που μαθαίνουν να εκφράζονται γλωσσικά!

Ο χαμένος κρίκος

Στις 25 Απριλίου 2005 οι πρώτοι ένοικοι ενός συγκροτήματος 18 δωματίων έφθασαν στα περίχωρα της πόλης Des Moines της αμερικανικής Πολιτείας της Αϊόβας. Εμοιαζαν εντελώς διαφορετικοί από κάθε άλλο είδος μεταναστών που γνώρισε αυτή η πόλη: ήταν πυγμαίοι χιμπατζήδες, του είδους μπονόμπο, που αριθμεί περίπου 50.000 μέλη στη Δημοκρατία του Κονγκό. Οι πίθηκοι αυτοί ζουν περίπου 50 χρόνια, βαδίζουν συχνά στα δύο πόδια, φλυαρούν ασταμάτητα μεταξύ τους και... χαρακτηρίζονται από υπερσεξουαλική δραστηριότητα. Κατά τη φημισμένη όμως καθηγήτρια Βιολογίας του Πανεπιστημίου της Γεωργίας Sue Savage-Rumbaugh, που τους παρακολουθεί εδώ και 25 χρόνια, το πιο κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ότι, «αν θέλεις να βρεις ένα πλάσμα που μοιάζει με τον άνθρωπο και ζει σε απόλυτα φυσική κατάσταση, αυτό το πλάσμα είναι ο μπονόμπο». Στη νέα τους κατοικία οκτώ πίθηκοι μπονόμπο θα ζήσουν υπό καθεστώς σταδιακού «εξανθρωπισμού». Θα μάθουν να «μιλούν» με τους ερευνητές μέσω οθονών αφής που απεικονίζουν 384 ειδικά διαμορφωμένα «λεξιγράμματα», θα μάθουν να μαγειρεύουν στην κουζίνα τους, θα διαλέγουν λιχουδιές από μηχανήματα αυτόματης πώλησης σνακ, θα βλέπουν τους επισκέπτες τους σε θυροτηλεοράσεις και θα επιλέγουν μέσω της οθόνης του υπολογιστή σε ποιον θέλουν να ανοίξουν την πόρτα...

Το πείραμα

Το πείραμα αυτό έρχεται σε μια εποχή που οι ΗΠΑ συγκλονίζονται από τη διαπάλη των συντηρητικών και θρησκόληπτων κύκλων με τη δαρβινική θεωρία της εξέλιξης των ειδών και τα όσα καθημερινά ανακοινώνονται από την εξέταση του DNA των ειδών και τα ευρήματα των ανθρωπολόγων. Πρόκειται για μια διαμάχη που κατά τον φιλόσοφο Daniel Dennett πηγάζει από τόσο παλιά όσο η αντιπαράθεση του Πλάτωνα στον Δημόκριτο. H θύελλα ξέσπασε τα τρία τελευταία χρόνια με αφορμή την ανακάλυψη το 2002 στο Τσαντ της Αφρικής του κρανίου του αρχαιότερου γνωστού μέλους της εξελικτικής γραμμής που έδωσε το ανθρώπινο είδος. Ο «Τουμάι» (Sahelanthropus Tchadensis) περπατούσε - κατά τους ερευνητές που τον ανακάλυψαν - στα δύο πόδια πριν από επτά εκατομμύρια χρόνια.

Από τότε πολλοί επιστήμονες αμφισβήτησαν ότι το πλάσμα αυτό ήταν όντως «ανθρωπίδης», δηλαδή μέλος της ανθρώπινης οικογενείας, και υποστήριξαν ότι ανήκε στους προγόνους του γορίλα. Λάδι στη φωτιά έριξε στις 19 Μαΐου 2003 η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων έρευνας του Πανεπιστημίου Wayne State στο έγκριτο επιστημονικό δελτίο «Proceedings of the National Academy of Sciences» που έλεγε ότι το DNA των χιμπατζήδων είναι κατά 99,4% όμοιο με εκείνο των ανθρώπων και ότι θα έπρεπε να συνταξινομηθούν μαζί με τον άνθρωπο στο είδος Hominidae!

Τα «ξαδέλφια» μας

Αν όντως ο «Τουμάι» είναι «παππούς μας» και οι μπονόμπο «ξαδέλφια μας», τότε τι συνέβη και εμείς αναπτύξαμε τη γλωσσική ικανότητα ενώ οι μπονόμπο όχι;

Στο αίνιγμα αυτό, στην εύρεση του χαμένου κρίκου της εξέλιξης, στοχεύει το πείραμα της Savage-Rumbaugh. Σύμφωνα με την πολυετή έρευνά της, οι χιμπαντζήδες χρησιμοποιούν τη γλώσσα με την ακρίβεια ενός ανθρώπου δύο ετών, περιλαμβανομένης μιας στοιχειώδους συντακτικής ικανότητας. «H γλώσσα» λέει η ίδια «είναι το σπίτι της νόησης». H γλώσσα των ανθρώπων είναι προσανατολισμένη στα αντικείμενα, ενώ για τους μπονόμπο την κύρια σημασία έχει η «γλώσσα του σώματος». Διαισθάνονται πολύ περισσότερα από τους ανθρώπους και τα περιγράφουν πολύ λιγότερο από αυτούς. Ενδεικτική είναι μια «συνομιλία» μεταξύ μιας ερευνήτριας και ενός μπονόμπο του πειράματος: «Νομίζω ότι άκουσα έναν σκίουρο» έγραψε μέσω των λεξιγραμμάτων η ερευνήτρια Mary Chiepelo. «Σκυλιά» απάντησε ο μπονόμπο Panbanisha. Οντως έπειτα από λίγο εμφανίστηκαν τρία σκυλιά που έρχονταν προς το κτίριό τους. «Μπορεί ο Panbanisha να δει τα σκυλιά;» ρώτησε η Mary. «Καλύβα» απάντησε ο Panbanisha. Η Mary πήγε στην καλύβα που βρισκόταν στο παρακείμενο δασύλλιο και βρήκε μέσα τα φρέσκα ίχνη των σκυλιών. Ο Panbanisha γνώριζε πού βρίσκονταν προτού τα δει.

Στο πείραμα της Savage-Rumbaugh ασκείται κριτική από γλωσσολόγους της σχολής του Noam Chomsky, οι οποίοι θεωρούν ότι το «γλωσσικό όργανο» του μυαλού μας προέκυψε μέσω διαδικασίας ξεχωριστής από εκείνη της φυσικής επιλογής. Σε αυτούς η Savage-Rumbaugh απαντά: «Πιστεύουν ότι υπάρχει ως δεδομένο η γλώσσα των ανθρώπων και ότι, αν οι πίθηκοι δεν κάνουν τα πάντα με τον τρόπο των ανθρώπων, τότε δεν έχουν γλώσσα. Ζητούν από τον πίθηκο να κάνει ό,τι οι άνθρωποι. Αλλά το ότι δεν το κάνει με τον τρόπο τους δεν αναιρεί το τι είναι αυτό που κάνει. Πιστεύω ότι υπάρχει ένα τεράστιο δυναμικό από την πλευρά των πιθήκων και πιθανώς άλλων ζώων το οποίο αγνοούμε. Αγνοώντας το οι άνθρωποι αποχωριζόμαστε από τον φυσικό κόσμο στον οποίο εξελιχθήκαμε. Οι μπονόμπο είναι μια αληθινή γέφυρα προς αυτόν τον κόσμο».

Το πείραμα με τους μπονόμπο δεν είναι το μόνο που γίνεται. Ανάλογα πειράματα έχουν γίνει και με ουραγκοτάγκους. Ενας από αυτούς, ο επονομαζόμενος Chantek, έχει μάθει πάνω από 100 λέξεις στη γλώσσα των ινδιάνικων σημάτων (που μοιάζει με τη γλώσσα των κωφαλάλων). Οι ουραγκοτάγκοι θεωρούνται πιο μεθοδικοί και επίμονοι στη διαδικασία της μάθησης αλλά οι χιμπαντζήδες είναι πιο έξυπνοι. Οι ουραγκοτάγκοι είναι καλύτεροι στη σύγκριση ποσοτήτων αλλά οι χιμπαντζήδες ξέρουν να μετρούν.

Αν όλα αυτά τα πειράματα μεγεθύνουν τη νεορατσιστική αγωνία κάποιων πουριτανών στις κεντρικές πολιτείες των ΗΠΑ, για πολλούς άλλους σημαίνουν απλώς ότι το παλιό όνειρο του ανθρώπου να μπορεί να μιλάει με τα ζώα ίσως γίνει σύντομα πραγματικότητα. Και αν μέσα από αυτή την «κουβέντα» αυτά έχουν κάτι να τον διδάξουν... ακόμη καλύτερα!

 

Μιλάμε σαν τους Χετταίους
 

Στο ερώτημα «πώς γεννήθηκαν οι ιστορικές γλώσσες;» είχαμε μια πρόσφατη απάντηση χάρη στον δανεισμό προς τους γλωσσολόγους των μεθόδων που χρησιμοποιούν οι βιολόγοι για την ανάλυση του DNA.

Οπως περιγράφτηκε σε σχετικό άρθρο του περιοδικού «Nature» το 2003, οι Russell Gray και Quentin Atkinson, του Πανεπιστημίου Οκλαντ της Νέας Ζηλανδίας, χρησιμοποίησαν τη συχνότητα εμφάνισης λέξεων για να χρονολογήσουν τις γλώσσες, ακριβώς όπως οι βιολόγοι αποφαίνονται για την ηλικία ενός είδους βάσει των μεταθέσεων των γονιδίων. Οι Gray και Atkinson ανέλυσαν ένα λεξιλόγιο 200 λέξεων που απαντώνται σε 87 γλώσσες - από τα ιρλανδικά ως τα αφγανικά -, λέξεων κοινών όπως «εγώ», «ουρανός» ή «κυνήγι».

Ως τότε οι γλωσσολόγοι είχαν διατυπώσει διάφορες θεωρίες για την προέλευση των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών, με επικρατέστερες τις εξής δύο: ότι όλες αυτές οι γλώσσες προέκυψαν από τη γλώσσα που χρησιμοποιούσε η πατριαρχική πολεμική φυλή Κουργκάν της Κεντρικής Ασίας, την οποία διέδωσαν μέσω των επιδρομών τους στις μητριαρχικές φυλές που ζούσαν από την Ινδία ως και την Ευρώπη, πριν από 5.000 χρόνια. 'H ότι οι γλώσσες αυτές προέκυψαν κατά κύριο λόγο από τη γλώσσα των Χετταίων που μιλιόταν στην Ανατολία ως και 8.000 χρόνια πριν και μεταγγίστηκε μέσω της διάδοσης της γεωργίας και των μεταναστεύσεων που επακολούθησαν την κατάρρευση της αυτοκρατορίας τους.

Οπως όμως δήλωσε και ο ιστορικός των γλωσσών στο βρετανικό Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ April McMahon, «οι γλωσσολόγοι ήταν πάντοτε καλοί στη διατύπωση ισχυρών υποθέσεων αλλά όχι ιδιαίτερα καλοί στην απόδειξή τους». Αυτή τη δουλειά ανέλαβαν και διεκπεραίωσαν οι προαναφερθέντες ερευνητές με τη «γονιδιακή» μελέτη τους. Το αποτέλεσμα; Οι γλώσσες μας είναι όντως παιδιά της γλώσσας των Χετταίων. Διαφοροποιούνται κάπως τα ινδικά και τα γερμανικά - ισπανικά - πορτογαλικά (που συγγενεύουν). Ισως γι' αυτούς τους «αποστάτες» να έπαιξαν πραγματικά ρόλο τα γλωσσικά γονίδια των καβαλάρηδων Κουργκάν.
 

H προοπτική μιας παγκόσμιας λαλιάς

Ενα δείγμα από τα «λεξιγράμματα» που βοηθούν τους χιμπαντζήδες μπονόμπο να εκφρασθούν ανθρώπινα

 

H διαδικτύωση των ανθρώπων μέσω Internet έφερε εμφατικά στην επιφάνεια το θέμα της επίτευξης μιας παγκόσμιας κατανοητής γλώσσας. Οι πληθυσμιακά κυριαρχούσες σήμερα γλώσσες είναι τα κινεζικά, τα αγγλικά και τα ισπανικά. Ωστόσο στον κόσμο του εμπορίου, των επιστημών και της τεχνολογίας κανείς δεν αμφισβητεί ότι τα αγγλικά έχουν το προβάδισμα. Καλύπτει όμως αυτός ο γλωσσικός ιμπεριαλισμός τις ανάγκες έκφρασης των επί μέρους πολιτισμών;

Ο γλωσσολόγος David Harrison, του Swarthmore College της Πενσυλβανίας, μας λέει ότι «με κάθε γλώσσα που σβήνει χάνεται και ένας ακόμη κόσμος». Και χάνουμε αιμορραγικά πολλούς τέτοιους κόσμους: κατά τις εκτιμήσεις των ειδικών, από τις 6.500 γλώσσες που μιλιούνται στον πλανήτη χάνουμε κάθε μήνα δύο γλώσσες. Μαζί με αυτές φεύγουν ανεπιστρεπτί μνήμες, γνώσεις, πολιτισμός και ιστορία χιλιάδων χρόνων ανθρώπινης παρουσίας. Οπως λέει και ένα παλιό ουαλλικό ρητό, «λαός χωρίς δική του γλώσσα είναι λαός χωρίς καρδιά». Μπορεί μια παγκοσμιοποίηση δύο, τριών, τεσσάρων «ενωμένων πολιτειών» του πλανήτη να διαβεί τον νέο αιώνα με μέλη-λαούς «χωρίς καρδιά»; Μάλλον όχι. Εμείς και η Ευρώπη ολόκληρη το γνωρίζουμε αυτό καθώς η γλώσσα χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιείται στα μέρη μας ως πιστοποιητικό εθνικής ταυτότητας. Και αυτό ήταν και είναι το εύκολο θεμέλιο για την έναρξη συρράξεων.

Από την άλλη πλευρά, τα τεχνητά γλωσσικά κατασκευάσματα του τύπου «εσπεράντο» έχουν από παλιά ναυαγήσει καθ' ότι ακριβώς δεν φέρνουν μαζί τους καμία ιστορική και πολιτισμική κληρονομιά, «δεν έχουν καρδιά». Τι είναι λοιπόν αυτό που θα επιτρέψει τη συμπόρευση παγκόσμια αποδεκτής γλωσσικής επικοινωνίας με την επιβίωση της τοπικής γλώσσας;

Στον γλωσσικό γόρδιο δεσμό απάντηση δείχνει να έχει η ίδια η τεχνολογία της παγκοσμιοποίησης, η πληροφορική. Υπάρχουν εν εξελίξει δύο πτυχές της που αναμένεται να μας δώσουν τη λύση τα επόμενα δέκα χρόνια. H μία είναι από την πλευρά του λογισμικού: τα «σημασιολογικά μεταφραστικά δίκτυα». Πρόκειται για προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης που αναζητούν το πραγματικό νόημα όσων διατυπώνει κανείς και το μεταφέρουν στη γλώσσα που επιθυμούμε. H δεύτερη είναι από την πλευρά των μηχανών: τα φωτονικά κυκλώματα. Είναι η μετεξέλιξη των σημερινών μικροεπεξεργαστών με «φλέβες» από αδιόρατες οπτικές ίνες χαραγμένες στο πυρίτιό τους. H ταχύτητα του φωτός με την οποία μεταφέρουν και επεξεργάζονται τα δεδομένα είναι αυτή που περιμένουν τα «σημασιολογικά δίκτυα» για να αποκτήσουν υπόσταση σε κάθε συσκευή μας. Ετσι αύριο, όταν ανοίγουμε στο Διαδίκτυο μια ιστοσελίδα του... Θιβέτ, θα μας εμφανίζεται στα ελληνικά χάρη στον αστραπιαίο μεταφραστή που θα κατοικοεδρεύει στον υπολογιστή μας. Αντίστοιχα, όταν μιλάμε στο τηλέφωνο ή σε κάποιο μικρόφωνο, η φωνή που θα φθάνει στο ακουστικό του όποιου ακροατή θα μπορεί να είναι στη γλώσσα του. Και αν ως τότε τα γλωσσικά πειράματα με τους μπονόμπο και άλλα ζώα έχουν αποδώσει τα δέοντα, πιθανότατα εσείς θα ακούτε τον σκύλο σας να σας μιλάει ελληνικά και εκείνος εσάς να του... γαβγίζετε!

Το ΒΗΜΑ, 29/05/2005