ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ
Σε αναζήτηση ζωής κάτω
από τον πάγο
Δύο από τα τέσσερα
μεγαλύτερα φεγγάρια του Δία, η Καλλιστώ (κάτω αριστερά) και η Ευρώπη (σε
κύκλο), όπως φωτογραφήθηκαν από τη διαστημοσυσκευή Κασσίνι
Η έντονη ακτινοβολία θα
σκότωνε έναν άνθρωπο σε 10 λεπτά, αν βέβαια δεν είχε πεθάνει νωρίτερα
από ασφυξία (καθώς η ατμόσφαιρα είναι σχεδόν ανύπαρκτη) ή δεν είχε
παγώσει από την έκθεση σε θερμοκρασίες -150 βαθμών Κελσίου, ή δεν είχε
πέσει σε κάποιο βάραθρο βάθους εκατοντάδων μέτρων στον πάγο. Σ' αυτό το
αφιλόξενο μέρος πρόκειται να γίνει μέσα στην επόμενη δεκαετία μια
αποστολή αυτόματης διαστημοσυσκευής της NASA, που το κόστος της θα
ξεπεράσει τα 4 δισεκατομμύρια δολάρια. Το ουράνιο σώμα - στόχος της
αποστολής είναι η Ευρώπη, ένας από τους τέσσερις μεγαλύτερους δορυφόρους
του Δία.
Αν και εχθρική προς τον
άνθρωπο και τις ανώτερες μορφές ζωής που αναπτύχθηκαν στη Γη, η Ευρώπη -
με διάμετρο 2.600 χιλιόμετρα, δηλαδή λίγο μικρότερη από τη Σελήνη -
είναι παραδόξως ένα από τα λίγα σημεία στο ηλιακό μας σύστημα που
ενδέχεται να έχει αναπτυχθεί κάποια μορφή ζωής. Κάτω από την επικίνδυνη
επιφάνειά της βρίσκεται ένας τεράστιος ωκεανός, μια θερμή θάλασσα που
καλύπτει ολόκληρη τη σφαίρα του δορυφόρου και ενδεχομένως να έχει
περισσότερο νερό απ' ό,τι όλοι οι ωκεανοί της Γης μαζί. Η ύπαρξη νερού
και μάλιστα νερού σε υγρή μορφή συνοδεύεται πάντα από τη πιθανότητα
εμφάνισης ζωής.
Ωκεάνιοι κόσμοι
Η αποστολή στην Ευρώπη
επιλέχθηκε σε βάρος μιας νέας, δεύτερης αποστολής προς τον Τιτάνα, το
μεγάλο δορυφόρο του Κρόνου. Θα είναι μια αποστολή χωρίς άμεση επαφή με
το υπό εξέταση αντικείμενο, καθώς απορρίφθηκε για οικονομικούς λόγους η
πρόταση η διαστημοσυσκευή να φέρει και μια άκατο που θα κατέβει στην
επιφάνεια της Ευρώπης για να πραγματοποιήσει γεώτρηση, ώστε να
προσδιοριστεί καλύτερα το πάχος της παγωμένης κρούστας που περιβάλλει το
δορυφόρο και ενδεχομένως να παρθούν δείγματα από νερό που θα εξεταζόταν
για ενδείξεις ζωής. Ετσι, το αυτόματο σύστημα που θα σταλεί στην Ευρώπη
θα επιχειρήσει την πιο σύνθετη και ενδελεχή εξέταση ενός ουράνιου
σώματος από τροχιά. Η διαστημοσυσκευή θα χρειαστεί έξι χρόνια για να
φτάσει στην Ευρώπη και με βάση τις προδιαγραφές της θα θεωρηθεί
πετυχημένη αν αντέξει τρεις μήνες σε τροχιά πριν πάθει κάποια σημαντική
βλάβη και βγει εκτός λειτουργίας. Το βασικό πρόβλημα είναι το ισχυρό
ρεύμα φορτισμένων σωματιδίων που δημιουργεί το μαγνητικό και βαρυτικό
πεδίο του γίγαντα πλανήτη, για την αντιμετώπιση του οποίου η
διαστημοσυσκευή θα φέρει ειδική θωράκιση στα πιο ευαίσθητα σημεία της.
Κάτω από τη
θρυμματισμένη επιφάνεια της Ευρώπης υπάρχει ένας τεράστιος ωκεανός. Η
καλλιτεχνική απεικόνιση τομής των ανώτερων στρωμάτων δείχνει το
ενδεχόμενο το παγοκάλυμμα να είναι λεπτό (κέντρο) εφόσον υπάρχει έντονη
υποθαλάσσια ηφαιστειακή δραστηριότητα, ή πιο παχύ (δεξιά), με ένα
εκτεταμένο στρώμα πάγου που θα κινείται τόσο αργά όσο οι παγετώνες στη
Γη, εμποδίζοντας τη βύθιση οργανικών ουσιών από την επιφάνεια
Με βάση την
επιστημονική γνώση του εικοστού αιώνα, ο πλανήτης Αρης συγκέντρωνε τις
περισσότερες πιθανότητες να έχει εμφανίσει εξωγήινη ζωή. Ομως οι πολλές
αποστολές που έγιναν προς αυτόν, με διαστημοσυσκευές σε τροχιά γύρω του,
αλλά και αυτοκινούμενα εξερευνητικά συστήματα στην επιφάνειά του, δεν
έδωσαν κάτι συγκεκριμένο για την εμφάνιση ζωής στο παρελθόν, πολύ
περισσότερο για την ύπαρξη κάποιων μικροβίων σήμερα. Ούτε εντοπίστηκε
πουθενά στον Αρη νερό σε υγρή μορφή. Το επιστημονικό ενδιαφέρον ήταν
φυσικό να στραφεί και προς την Ευρώπη, έναν κόσμο που στην κυριολεξία
κολυμπάει στο νερό. Τον περασμένο Φλεβάρη η αμερικανική NASA και η
ευρωπαϊκή ESA συμφώνησαν να πραγματοποιήσουν εξερευνητικές αποστολές
προς τους μεγάλους δορυφόρους του Δία, μια ομάδα στην οποία
συγκαταλέγεται ο μεγαλύτερος δορυφόρος στο ηλιακό μας σύστημα, αλλά και
ουράνια σώματα με ωκεανούς, βγαλμένα θαρρείς από μυθιστορήματα
επιστημονικής φαντασίας.
Οι μέχρι τώρα γνώσεις
μας για τους δορυφόρους του Δία προέρχονται από τα σύντομα περάσματα των
παλιών αποστολών Παϊονίρ και Βόγιατζερ και τις πιο εκτεταμένες
εξερευνήσεις του Δία από τις διαστημοσυσκευές «Γαλιλαίος» και «Κασσίνι»
(που βρίσκεται ακόμα σε τροχιά γύρω από τον Κρόνο). Παράλληλα με το
εξερευνητικό σύστημα που θα στείλει η NASA στην Ευρώπη το 2020, η ESA θα
στείλει ένα άλλο αυτόματο σύστημα προς τον Γανυμήδη, ένα από τα μεγάλα
φεγγάρια του Δία (η απόφαση για την αποστολή αυτή δεν είναι ακόμα
οριστική). Και οι δύο διαστημοσυσκευές θα φτάσουν στο σύστημα του Δία
γύρω στο 2026 και θα μελετήσουν τον πλανήτη και τους δορυφόρους του επί
ένα ή δύο χρόνια, μπαίνοντας τελικά σε τροχιά γύρω από τους απώτερους
στόχους του.
Κρίσιμο το πάχος του πάγου
Το αυτόματο σύστημα που
θα κάνει τις παρατηρήσεις της Ευρώπης θα έχει βάρος 4,5 τόνους και θα
μπει σε τροχιά περίπου 100 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια. Το ισχυρό
του ραντάρ θα «δει» βαθιά μέσα στον πάγο, φτάνοντας ενδεχομένως μέχρι το
υγρό νερό, ενώ άλλα όργανα θα κάνουν λεπτομερή χαρτογράφηση της
επιφάνειας που μοιάζει με θρυμματισμένο τσόφλι αυγού, θα αναλύσουν την
εξαιρετικά αραιή ατμόσφαιρα και θα μετρήσουν την ακτινοβολία που στέλνει
ο Δίας.
Η Ευρώπη είναι από τα
πιο παράξενα από γεωλογικής άποψης ουράνια σώματα στο ηλιακό μας
σύστημα, με χιλιάδες ρωγμές πάνω στον πάγο, διαφόρων σχημάτων και
προσανατολισμών. Αν αποδειχτεί ότι ο πάγος είναι λεπτός και πορώδης,
όπως ο πάγος της γήινης Αρκτικής, τότε μια «σούπα» πλούσια σε οργανικές
χημικές ενώσεις και οξυγόνο από την «δαρμένη» από ακτινοβολία επιφάνεια
μπορεί να έχει διεισδύσει στο εσωτερικό, στον ωκεανό που υπάρχει από
κάτω, εμπλουτίζοντάς τον με τα απαραίτητα συστατικά στοιχεία της ζωής.
Αν όμως το παγοκάλυμμα είναι παχύ (οι περισσότεροι επιστήμονες εκτιμούν
ότι πρέπει να είναι τουλάχιστον 15 χιλιόμετρα) τότε υπάρχει πολύ μικρή
πιθανότητα για επαφή της παγωμένης επιφάνειας με τη θάλασσα από κάτω και
ανάλογα μικρές πιθανότητες για εμφάνιση ζωής. Ο πάγος μπορεί να είναι
είτε ένα προστατευτικό κάλυμμα, είτε ένα αδιαπέραστο καπάκι. Στην
περίπτωση παγοκαλύμματος μεγάλου πάχους η μόνη άλλη δυνατότητα για
εμφάνιση ζωής είναι αν υπάρχουν υποθαλάσσια ενεργά ηφαίστεια που να
προσφέρουν τις απαραίτητες ουσίες, αλλά και την απαραίτητη ενέργεια για
βιολογική εξέλιξη της χημικής «σούπας».
Επιμέλεια:
Σταύρος ΞΕΝΙΚΟΥΔΑΚΗΣ
Πηγή: «Discover»
Ριζοσπάστης 13/9/2009
