Η περιπέτεια...
της γυναικείας ταυτότητας
Της ΕΛΕΝΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ*
Εξαρση και ξαφνική
«ευαισθησία» παρατηρείται στον Τύπο, σχετικά με
τη θέση της γυναίκας στον ισλαμικό κόσμο.
Μάλιστα,
αναδεικνύεται το ερώτημα πώς ο ισλαμισμός μπορεί
να φτάνει σε τέτοια σημεία εξευτελισμού τη
γυναικεία υπόσταση. Αριστοτεχνικά υφαίνεται το
νήμα εξύψωσης του χριστιανισμού και μιας
εύστοχης επισήμανσης της ανωτερότητάς του, αφού
ο χριστιανισμός «μιλάει για ισότητα και το
δείχνει και στην πράξη».
ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ - ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΑ
Ας δούμε, όμως, ποια είναι στάση των θρησκειών
και ιδιαίτερα της μουσουλμανικής θρησκείας και
του χριστιανισμού απέναντι στο γυναικείο φύλο.
«Θέλω δε να εξεύρητε, ότι η κεφαλή παντός ανδρός
είναι ο Χριστός. Κεφαλή δε της γυναικός, ο ανήρ.
Κεφαλή δε του Χριστού ο Θεός. Πάσα δε γυνή
προσευχομένη ή προφητεύουσα με την κεφαλήν
ασκεπή, καταισχύνει την κεφαλήν εαυτής... Διότι
ο μεν ανήρ δεν χρεωστεί να καλύπτη την κεφαλήν
αυτού, επειδή είναι εικών και δόξα του Θεού. Η
γυνή είναι δόξα του ανδρός» (Α' Κορινθίους ια'
3-15).
Εδώ και αιώνες, και στην αρχή της εμφάνισης του
χριστιανισμού υπήρχε η συνήθεια οι γυναίκες να
φορούν κάλυμμα κατά τις δημόσιες εμφανίσεις
τους. Μόνο οι υπόπτου ηθικής γυναίκες δεν
κάλυπταν το κεφάλι τους. Μερικές δε χριστιανές
που νόμισαν ότι ανήκαν σε μια θρησκεία που
κήρυσσε την ισότητα των ανθρώπων αποτόλμησαν να
βγάλουν την ώρα των συναθροίσεων της εκκλησίας
το κάλυμμα από το κεφάλι τους, γεγονός που
τρόμαξε τους περισσότερο προσηλωμένους στη
σεμνοτυφία χριστιανούς. Τότε ο Παύλος φρόντισε
με το παραπάνω απόσπασμα να επαναφέρει στην τάξη
τις γυναίκες που τόλμησαν να βγάλουν το μαντήλι,
τους έδειξε ποια είναι η θέση τους. Στο Μαρόκο
για μια γυναίκα που δεν είναι καλυμμένη
χρησιμοποιείται η έκφραση «αριάνα», δηλαδή
γυμνή. Στην Αλγερία πριν από λίγα χρόνια αρκετοί
βουλευτές βρέθηκαν να αντιδικούν για το μήκος
της βέργας, με την οποία πρέπει να δέρνει ο
άνδρας τη γυναίκα του.
ΟΙ ΘΕΟΛΟΓΟΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ
Ενα βήμα πιο πέρα από τον Παύλο κάνουν οι
θεολόγοι του Μεσαίωνα, οι οποίοι έθεσαν το
ερώτημα αν η γυναίκα έχει ψυχή, αφού δεν
πλάσθηκε κατ' ευθείαν από τον Θεό αλλά από το
πλευρό του Αδάμ. Τον Μεσαίωνα, και σε διάστημα
περίπου 3 αιώνων, υπολογίζεται ότι χιλιάδες
γυναίκες (μερικοί φτάνουν το νούμερο σε 1
εκατομμύριο γυναίκες, J. Rattner, Αντλερ) κάηκαν
σαν μάγισσες με μεγαλύτερη έξαρση το 1630 και με
κύριο επιχείρημα ότι έκαναν σεξουαλικά όργια με
τον Διάβολο και έπρεπε με βασανιστήρια να
μαρτυρήσουν τις κακές πράξεις που είχαν κάνει
κάτω από την επίδραση του διαβόλου. Αυτή η
υποτίμηση προς τις γυναίκες καλλιέργησε την
παράδοση για τις στρίγκλες, που δήθεν είχαν την
ικανότητα να πετούν πάνω σε σκουπόξυλα, να
μετατρέπονται σε ζώα και σε άψυχα αντικείμενα
χάρη στη σχέση τους με το διάβολο.
Στον μεσαίωνα, η γυναίκα θεωρούνταν ιδιοκτησία
του άντρα και ο ιππότης είχε το δικαίωμα να
κακοποιεί τη σύζυγό του, να την ξυλοκοπάει, να
την τιμωρεί, να τη δωρίζει, να την κληροδοτεί
δια διαθήκης, να την αποπέμπει, ώς το 13ο αιώνα,
και να την πουλάει. Στα όνειρα ή στα οράματα των
ασκητών του χριστιανισμού, ο δαίμονας
μεταμορφωνόταν σε μια προκλητική γυναίκα.
Η ΓΥΝΑΙΚΑ στην ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ
Η θέση της γυναίκας δεν χειροτέρεψε ξαφνικά με
την εμφάνιση του χριστιανισμού ή του ισλαμισμού.
Οι αρχαίοι Ελληνες δεν τη μεταχειρίζονταν
καλύτερα. Θα δυσκολευτεί αρκετά όποιος
αναζητήσει στα κείμενα των Ελλήνων φιλοσόφων,
έστω και μια απλή διαμαρτυρία για τη θέση της
γυναίκας.
Ο Πλάτωνας γράφει ότι «οι άντρες είναι προφανώς
ανώτεροι από τις γυναίκες και τα παιδιά...»
(Νόμοι 917), ο δε Αριστοτέλης υποστηρίζει «...ο
άντρας έχει τη θέση του αφέντη και η γυναίκα τη
θέση του εξαρτημένου...» (Πολιτικά Α 13, 1260).
ΘΡΗΣΚΕΙΑ, ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Κατ' αρχήν είναι γνωστό ότι οι θρησκείες έχουν
την ικανότητα της «πλαστικότητας», ανάλογα με το
οικονομικό μοντέλο της εποχής.
Διαφορετικός ήταν ο χριστιανισμός στους πρώτους
αιώνες και στον Μεσαίωνα και διαφορετικός σήμερα
στην Ευρώπη του σύγχρονου καπιταλισμού. Οι
ανάγκες της οικονομίας, η ανάπτυξη της
βιομηχανίας και η έλλειψη εργατικών χεριών
έβγαλαν τη γυναίκα στην παραγωγή, έτσι ώστε
αναγκαστικά άλλαξε η αντιμετώπισή της στην
κοινωνία.
Το οικονομικό σύστημα αποτελεί τη βάση, το
θεμέλιο που πάνω σ' αυτό γεννιούνται οι
πολύμορφες κοινωνικές σχέσεις, οι ιδέες και οι
θεσμοί. Οι κοινωνικές ιδέες, όπως οι
θρησκευτικές, οι θεσμοί και οι οργανώσεις, όπως
η εκκλησία, που δημιουργούνται πάνω στη δοσμένη
βάση, αποτελούν το εποικοδόμημα της κοινωνίας.
Κάθε αλλαγή της βάσης -των παραγωγικών δυνάμεων
και παραγωγικών σχέσεων- προκαλεί και αλλαγή του
εποικοδομήματος, δηλαδή ριζικές αλλαγές στον
τομέα του κράτους, του Δικαίου, της θρησκείας,
της ηθικής, της ιδεολογίας. Το εποικοδόμημα με
τη σειρά του επιδρά στις παραγωγικές σχέσεις και
μπορεί να καθυστερήσει ή να επιταχύνει την
αλλαγή τους. Οι θρησκείες προσαρμόζονται, αργά ή
γρήγορα, εύκολα ή δύσκολα, στις αλλαγές της
οικονομίας.
Σε γενικές γραμμές, οι θρησκείες επικυρώνουν την
υποδούλωση της γυναίκας σε όλες τις μορφές των
κοινωνικών συστημάτων - δουλοκτητική,
φεουδαρχική, καπιταλιστική. Η υποδούλωση και η
καταπίεση υφίσταται και από την οικογένεια και
από την κοινωνία. Η ανισότητα των δύο φύλων
κυριαρχεί στον οικονομικό τομέα, στον πολιτικό,
στον κοινωνικό, στον πολιτισμό, στη γλώσσα. Το
γυναικείο πρόβλημα όμως δεν πρέπει να το
τοποθετούμε έξω από το σύνολο των κοινωνικών
προβλημάτων. Η γυναίκα στον καπιταλισμό θα
εξακολουθεί να είναι πρόσφορο θύμα, είτε
βρίσκεται στην Καμπούλ είτε στην Ευρώπη. Η
αρχαία θρησκεία στο δουλοκτητικό σύστημα, όπως
και ο χριστιανισμός και ο ισλαμισμός στη
φεουδαρχία και στον καπιταλισμό, λειτουργούν ως
ιδεολογική νομιμοποίηση του υπάρχοντος
συστήματος. Σήμερα, ο χριστιανισμός αν φαίνεται
πιο ανεκτικός στην αντίληψη για τη θέση της
γυναίκας και δέχεται αυτό που επιβάλλει η μόδα
στη γυναίκα είναι γιατί προσαρμόστηκε στις
επιταγές της οικονομίας, έβαλε δηλαδή «νερό»
στην ιδεολογία του. Η αντιδραστική και
οπισθοδρομική αντίληψη για το γυναικείο φύλο
υπάρχει στις αποσκευές του και αποτελεί
«εφεδρεία» σε περιπτώσεις οπισθοδρόμησης του
ανθρωπίνου πνεύματος.
* Ιστορικός,
επιστημονική υπεύθυνος του εκπαιδευτικού
ενημερωτικού δικτύου alfavita.gr
