Ποιοτική έρευνα και θεωρία του χάους:

«Νέες» προκλήσεις και δυνατότητες στο χώρο της ελληνικής παιδαγωγικής και εκπαιδευτικής έρευνας

 

Εισαγωγή

Η παρούσα εισήγηση ανακοινώθηκε το Δεκέμβριο του 2008 στο συνέδριο της Παιδαγωγικής Εταιρείας Ελλάδος με τίτλο: «Ελληνική Παιδαγωγική και Εκπαιδευτική Έρευνα» και δεν έχει δημοσιευτεί μέχρι σήμερα.

 

Στόχος της,  στην παρούσα συγκυρία, είναι να συμβάλλει εποικοδομητικά  στον επικείμενο διάλογο στη χώρα μας για ζητήματα παιδείας που τελευταία έχουν επικεντρωθεί στο θέμα της πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση.  Επιχειρεί να φωτίσει έμμεσα μια αθέατη πλευρά της όλης συζήτησης καθώς στρέφει τον προβληματισμό και στο τι, το πώς και το γιατί της επιστημονικής γνώσης εντός των ιδρυμάτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Είναι κοινός τόπος πως το ζήτημα της πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση  χρήζει επανεξέτασης και αλλαγών, ωστόσο η όλη συζήτηση τείνει να αφήσει στο απυρόβλητο άλλες εξίσου σημαντικές πλευρές, ανάμεσα στις οποίες συγκαταλέγονται οι διεργασίες και  διαδικασίες οικοδόμησης της γνώσης καθώς και η διάρθρωση των αναλυτικών προγραμμάτων  στο εσωτερικό των ιδρυμάτων αυτών.

Για το όλο θέμα θα επανέλθουμε μετά τα πορίσματα της επιτροπής των Σοφών. Διότι θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς,  παραφράζοντας τον Νίτσε,  Προς τι γενικά  οι Σοφοί εάν αδυνατούν να διαυγάσουν την κοινωνική πραγματικότητα, να διαφωτίσουν το λαό και να διαμορφώσουν νέα προοπτική;

 

 

     Προβληματική

Τις τελευταίες δεκαετίες στο διεθνή και τα τελευταία χρόνια και στον ελληνικό χώρο αναπτύσσεται, στο πλαίσιο όλων σχεδόν των επιστημών, ένα ερευνητικό ρεύμα που προωθεί την ποιοτική έρευνα. Παράλληλα, από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 έχει αναπτυχθεί στο πλαίσιο μιας γενικής θεωρίας περί συστημάτων η θεωρία του χάους, η οποία διαμορφώνει συνθήκες και αιτήματα για μια νέα επιστημολογία και αναδεικνύει νέες τεχνικές έρευνας θέτοντας παράλληλα και νέα προβλήματα. Τι είναι όμως η ποιοτική έρευνα; Ποιες οντολογικές και επιστημολογικές παραδοχές προϋποθέτει και ποια προβλήματα αντιμετωπίζει; Ποια είναι η σχέση μεταξύ ποιοτικής έρευνας και θεωρίας του χάους; Μπορεί και πως, η θεωρία του χάους, να συμβάλλει στη διαύγαση ερευνητικών ζητημάτων και μεθοδολογιών και τελικά να μας φανεί χρήσιμη στην  αντιμετώπιση των σημερινών πολύπλοκων ανθρώπινων προβλημάτων;

 

Είναι βέβαιο ότι η παραπάνω προβληματική δεν είναι δυνατό να αναλυθεί, να επεξεργαστεί και να εξαντληθεί στο σύνολο της στο πλαίσιο του παρόντος άρθρου, λόγω κυρίως της πολυσημίας των εννοιών που χρησιμοποιεί που με τη σειρά τους απαιτούν διεξοδικότερες αναλύσεις. Για τους λόγους αυτούς θα περιοριστούμε στις βασικές εννοιολογικές και μεθοδολογικές παραμέτρους του θέματος, παραπέμποντας παράλληλα, στην αντίστοιχη βιβλιογραφία ώστε οι ερευνητές που επιθυμούν να εντρυφήσουν περαιτέρω  να αναζητήσουν επί πλέον  πληροφορίες για μια περισσότερο σφαιρική θέαση των ζητημάτων αυτών.

 

Εννοιολογική αποσαφήνιση όρων

Ποιοτική έρευνα

 

Αν και κατά γενική ομολογία, μεταξύ των ερευνητών, δεν υπάρχει ομοφωνία σχετικά με το τι είναι η ποιοτική έρευνα και σε τι διαφέρει από την ποσοτική διότι δεν αντιπροσωπεύει μια ενιαία ομάδα τεχνικών ή φιλοσοφιών  η Mason συγκεντρώνει και διατυπώνει τις κοινές παραδοχές , σύμφωνα με τις οποίες η ποιοτική έρευνα:

 

¨   Θεμελιώνεται σε μια φιλοσοφική θέση, η οποία είναι σε γενικές γραμμές «ερμηνευτική», με την έννοια ότι την απασχολεί ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύεται, γίνεται κατανοητός, βιώνεται και παράγεται ο κοινωνικός κόσμος. Αν και διαφορετικές εκδοχές της ποιοτικής έρευνας μπορεί να κατανοούν ή να προσεγγίζουν αυτά τα στοιχεία της ποιοτικής έρευνας με διαφορετικούς τρόπους (εστιάζοντας για παράδειγμα, σε κοινωνικά νοήματα, ή ερμηνείες, η πρακτικές ή συζητήσεις, ή διαδικασίες ή κατασκευές), όλες αναγνωρίζουν κάποια τουλάχιστον από τα παραπάνω ως σημαντικά στοιχεία ενός σύνθετου – ενδεχομένως και πολυεπίπεδου – κοινωνικού κόσμου.

 

¨   Βασίζεται σε μεθόδους παραγωγής δεδομένων, οι οποίες είναι ελαστικές και ευαίσθητες απέναντι στο κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο παράγονται αυτά τα δεδομένα (αντί να είναι αυστηρά τυποποιημένες ή δομημένες, ή και απομακρυσμένες από την «πραγματική ζωή» ή το «φυσικό» κοινωνικό περιβάλλον, όπως συμβαίνει με κάποιες μορφές πειραματικών μεθόδων)

 

¨   Βασίζεται σε μεθόδους ανάλυσης και επεξηγηματικής δόμησης, οι οποίες προϋποθέτουν την κατανόηση της πολυπλοκότητας, της λεπτομέρειας και του πλαισίου. Η ποιοτική έρευνα αποσκοπεί στην παραγωγή σφαιρικής αντίληψης, επί τη βάσει πλούσιων και λεπτομερών στοιχείων, όπως αυτά εμφανίζονται στο φυσικό κοινωνικό τους πλαίσιο. Με την έννοια αυτή, δίνεται μεγαλύτερη έμφαση σε «ολιστικές» μορφές ανάλυσης και επεξήγησης παρά στην αποτύπωση επιφανειακών μοντέλων, τάσεων και συσχετισμών. Αν και η ποιοτική έρευνα χρησιμοποιεί συνήθως κάποια είδη ποσοτικοποίησης, οι στατιστικές μορφές ανάλυσης δεν έχουν εδώ κεντρική σημασία.

 

¨   Η διεξαγωγή της οφείλει να γίνεται με συστηματικό και αυστηρό τρόπο. Απαιτεί επίσης την κριτική λεπτομερή αυτοεξέταση ή τον ενεργό (αυτό-ελεγκτικό) αναστοχασμό από την πλευρά του ερευνητή. Αυτό στηρίζεται στην πεποίθηση ότι οι ερευνητές δεν μπορούν να είναι ουδέτεροι ή αποστασιοποιημένοι από τη γνώση και τα στοιχεία που παράγει η έρευνά τους.

¨                  Η ποιοτική έρευνα πρέπει να παράγει κοινωνικές εξηγήσεις που είναι κατά κάποιο τρόπο γενικεύσιμες ή να έχουν ευρύτερη απήχηση  (Mason,  2003: 20-23 ).

 

Η θεωρία του χάους, η γενική συστημική θεωρία και οι ολιστικές θεωρίες του Morin και του Toffler

 

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και στο χώρο των θετικών επιστημών οι επιστήμονες ασχολήθηκαν επισταμένως με την κίνηση, εξέλιξη και αλλαγή φυσικών και τεχνικών συστημάτων. Η ενασχόληση αυτή παρείχε τη δυνατότητα να γεννηθούν στην τοπολογία, κλάδο των μαθηματικών,  νέες μεθοδολογίες όπως η τομή Poincaré και η μέθοδος της επανακανονικοποίησης. Η τομή Poincaré επέτρεψε τον εντοπισμό, την απεικόνιση και την περιγραφή των λεγόμενων «παράξενων ελκυστών», πρόκειται για κρυφές οργανωτικές δομές που έλκουν τα συστήματα σε συγκεκριμένες κατευθύνσεις δημιουργώντας νέες δομές τάξης σ’ ένα περιβάλλον συνεχούς κίνησης και αλλαγής. Η μέθοδος της επανακανονικοποίησης επέτρεψε τον εντοπισμό, την απεικόνιση και την περιγραφή μορφοκλασματικών δομών, τα λεγόμενα fractals, πρόκειται για μικροσκοπικές δομές που διαθέτουν δύο βασικά χαρακτηριστικά την αυτο-ομοιότητα και την αδυναμία της ακριβούς μέτρησής τους. Στην ουσία με τη μέθοδο της επανακανονικοποίησης επιλέγουμε ολοένα και μικρότερα κομμάτια ενός σχήματος και τα μεγενθύνουμε στο πλήρες αρχικό μέγεθός τους, διαδοχικές επαναλήψεις μεγενθύσεων και σμικρύνσεων σε διαφορετικές κλίμακες επιτρέπουν τη θέαση πανομοιότυπων εικόνων σε όλες τις κλίμακες που συνιστά και το βασικό χαρακτηριστικό της αυτό-ομοιότητας. Παρότι έγιναν και γίνονται επανειλημμένες προσπάθειες για να αποδοθούν οι ακριβείς διαστάσεις τους, μέχρι σήμερα κοινή είναι η παραδοχή πως αυτές δεν μπορούν να αποδοθούν και το γεγονός αυτό στοιχειοθετεί το δεύτερο βασικό χαρακτηριστικό τους την αδυναμία, δηλαδή, της ακριβούς μέτρησής τους. Σήμερα ο κοινά παραδεκτός επιστημονικός ορισμός του χάους είναι η εξαιρετικά ευαίσθητη εξάρτιση της κίνησης από τις αρχικές συνθήκες.

 

Παράλληλα στο χώρο των κοινωνικών επιστημών άρχισε  σταδιακά συνειδητοποιείται το γεγονός ότι προβλήματα στα συστήματα διάφορων επιστημών παρουσιάζουν εκπληκτικές ομοιότητες: από τη χημεία, τη βιολογία, την ιατρική, την κοινωνιολογία, την οικονομία, την ιστορία μέχρι τη γνωσιοθεωρία και τη φιλοσοφία. Η συνειδητοποίηση αυτή, διαμορφώνει μια ευδιάκριτη τάση για την ανάπτυξη μιας Γενικής Συστημικής Θεωρίας (General System Theory, GST) η οποία γεννά ελπίδες και προσδοκίες για τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης μαθησιακά επιστήμης. Στο πλαίσιο αυτής της γενικής θεωρίας περί συστημάτων, οι ερευνητικές προσπάθειες δεν επικεντρώνονται στο διαχωρισμό και στη διαίρεση μεταξύ των επιστημών και των συναφών κλάδων τους, αλλά στη συνεργασία, στη δημιουργία συνδετικών κρίκων από και προς τους συγγενικούς κλάδους ώστε να εναρμονιστούν οι προσπάθειες και να εξευρεθούν λύσεις σε προβλήματα που υπερβαίνουν τα όρια μιας μόνο επιστήμης(Wilke, 1996: 19-20).

 

Ωστόσο, από τα πρώτα μόλις βήματα της προσέγγισης αυτής, αναδεικνύεται ένα πρόβλημα που φαντάζει ανυπέρβλητο καθώς μια θεμελιώδης συστημική αρχή επιβάλλει την ανάλυση του κάθε συστήματος σε στενή σχέση και αντιπαράθεση με το εκάστοτε περιβάλλον του. Το γεγονός αυτό από τη μία πλευρά δημιουργεί τεράστιες δυσκολίες στον προσδιορισμό των ορίων ενός συστήματος και επομένως καθιστά σχετικό οποιοδήποτε προσδιορισμό του όρου «σύστημα», από την άλλη πλευρά εγείρει αιτήματα για την αντιμετώπιση των κοινωνιών ως ένα ενιαίο όλο- σύστημα σε πλανητικό πλέον επίπεδο.

 

Στο πλαίσιο αυτό των αιτημάτων, την ίδια περίπου χρονική περίοδο αναπτύχθηκαν, ανάμεσα σε άλλες, δύο σημαντικές ολιστικές θεωρίες. Πρόκειται α) για τη θεωρία της πολυπλοκότητας του Edgar Morin όπως αυτή έχει κυρίως αποκρυσταλλωθεί στο έργο του: Η μέθοδος: η γνώση της γνώσης, με πεδίο αναφοράς την κατανόηση των λειτουργιών και διεργασιών διαχείρισης πληροφοριών και κατάκτησης της γνώσης στον ανθρώπινο εγκέφαλο και β) τη θεωρία κοινωνικής κυματικής αλλαγής του Alvin Toffler όπως αυτή έχει διατυπωθεί στα έργα του: Σοκ του μέλλοντος και Τρίτο κύμα, με πεδία αναφοράς τις διεργασίες λήψης αποφάσεων στον ανθρώπινο εγκέφαλο, τις αντίστοιχες διεργασίες σε κοινωνικό αλλά και ιστορικό επίπεδο.

 

Ο Edgar Morin ορίζει την πολυπλοκότητα ως αυτό που είναι πλεγμένο μαζί και κατά συνέπεια πολυπλοκότητα υπάρχει όταν διαφορετικά στοιχεία που απαρτίζουν ένα όλον είναι αδιαχώριστα ( Morrin, 2000 : 48). Αναπτύσσει επτά οργανωτικές αρχές για μια σκέψη που μπορεί να κατανοήσει και να αντιμετωπίσει την πολυπλοκότητα (διαλογική, ολογραμμική, συστημική, παλινδρομική, ανατροφοδότησης, αυτονομίας /εξάρτισης, επανεισαγωγής του γνωστικού υποκειμένου σε κάθε γνώση). Εισάγει τη μέθοδο προβολή/ταύτιση και αναλογία, ορίζοντας την αναλογία ως γνώση του ομοιάζοντος από το ομοιάζον, γνώση η οποία ανιχνεύει, χρησιμοποιεί και παράγει ομοιότητες, με τέτοιο τρόπο ώστε να αναγνωρίζει την ταυτότητα των αντικειμένων ή φαινομένων που αντιλαμβάνεται ή συλλαμβάνει. Διακρίνει δε τέσσερις διαφορετικές περιπτώσεις αναλογιών α) αναλογία με όμοιες διαστάσεις και ίσες σχέσεις β) αναλογία μορφής ή σχήματος που παράγει ισομορφίες και ομοιομορφίες γ) αναλογία οργανωτική ή λειτουργική με εδραίωση ομολογιών μεταξύ ετερόκλητων οντοτήτων με ίδιους μηχανισμούς οργάνωσης και δ) αναλογία που χρησιμοποιείται ευρέως με τη μορφή ελεύθερων, αυθόρμητων παιχνιδιών που έχουν υπαινικτική, επικλητική και συναισθηματική αξία, όπως μεταφορές στην ποίηση, στη λογοτεχνία και στην καθημερινή γλώσσα. Εισάγει επίσης την έννοια και την ανάγκη μιας «γενικής νοημοσύνης» σε κάθε ανθρώπινο εγκέφαλο ενσωματώνοντας τέσσερις βασικές αρχές για μια γνώση η οποία θα είναι ικανή να αναφερθεί στο πολύπλοκο και στο πλαίσιο, με πολυδιάστατο τρόπο και μια σφαιρική αντίληψη για τα πράγματα. Η «γενική νοημοσύνη» έχει επίσης ανάγκη από μια πολύπλοκη επιστημολογία, η οποία δεν καταργεί αλλά ενσωματώνει και υπερβαίνει την κλασική επιστημολογία και λογική αποδέχοντας τις αρχές της επαλληλίας και της  αντίφασης. Αρχές, άλλωστε, που από πολύ καιρό πριν είχαν γίνει αποδεκτές στην κβαντική φυσική.

Ο Alvin Toffler εισάγει ένα ορισμό της κατάστασης που του επιτρέπει να παρακολουθήσει εξελικτικά τις αλλαγές που παρατηρεί στο πλαίσια της αμερικανικής κοινωνίας τη δεκαετία του 1970. Δέκα χρόνια αργότερα διατυπώνει τη θεωρία της κοινωνικής κυματικής αλλαγής, παρέχοντας μια αξιοπρόσεκτη εξελικτική ερμηνευτική θεωρία του ανθρώπινου όντος στον πλανήτη γη.

 

Σχετικά πρόσφατα, μετά από μια μακρόχρονη συστηματική και επίπονη διαδικασία δείξαμε ότι: α)  η μέθοδος της επανακανονικοποίησης που επέτρεψε, όπως προηγουμένως αναφέραμε, τον εντοπισμό, την απεικόνιση και την περιγραφή των fractals δομών, αναλογεί σε βαθμό εδραίωσης ομολογίας με τις μεθόδους αναλογιών που εισήγαγε ο Edgar Morin. Β) ο ορισμός της κατάστασης που εισήγαγε ο Alvin Toffler, αναλογεί σε βαθμό εδραίωσης ομολογίας με τη μέθοδο της τομής  Poincaré που οδήγησε τους επιστημόνες στον εντοπισμό, την απεικόνιση και την περιγραφή των παράξενων ελκυστών . Το γεγονός αυτό, του επέτρεψε να εντοπίσει και να περιγράψει τρεις ελκυστές  (έδαφος, μηχανή, πληροφορία) που διαδραματίζουν σημαίνοντα ρόλο στο γίγνεσθαι της ανθρώπινης εξέλιξης. Η εργασία του υπερκαλύπτει όλες τις βασικές αρχές για μια σωστή γνώση και την πολύπλοκη επιστημολογία που εισήγαγε ο Edgar Morin παρέχοντας μια χαοτική κοινωνική ερμηνεία της ανθρώπινης ιστορίας, συνεπή με τις εξελίξεις της μεθοδολογίας στο χώρο των θετικών επιστημών. Η όλη δε εργασία μας, παρουσιάζει μια «διευρυμένη» ερμηνευτική θεωρία του χάους  σε ανθρώπινο, κοινωνικό και ιστορικό επίπεδο με σχετικό παράδειγμα εφαρμογής(Ζούκης, 2007).

 

Δεν είναι στην πρόθεσή μας, και άλλωστε υπερβαίνει τις δυνατότητες του παρόντος άρθρου, να αναλύσουμε όλες τις διαστάσεις μιας τόσο σημαντικής για την ανθρώπινη κοινότητα παραδοχής, αντίθετα θα περιοριστούμε να εξετάσουμε τις σχέσεις της «διευρυμένης» θεωρίας του χάους με την ποιοτική έρευνα.

 

Οι σχέσεις της «διευρυμένης» θεωρίας του χάους με την ποιοτική έρευνα

 

Εάν αντιπαραβάλουμε τις παραδοχές για την ποιοτική έρευνα με τη «διευρυμένη» θεωρία του χάους μπορούμε να συναγάγουμε τα παρακάτω:

 

¨   Η διευρυμένη θεωρία του χάους μας παρέχει μια ιδιαίτερα σημαντική θέαση του γίγνεσθαι του ανθρώπινου όντος, διότι έχοντας αναγάγει ως βασική της παραδοχή την ευαίσθητη εξάρτιση από τις αρχικές συνθήκες επιλέγει και εργάζεται από ένα κρυστάλλινα διάφανο αφετηριακό σημείο, το ανθρώπινο ον με δύο διαστάσεις ενότητας: α) ως ενότητα πνεύματος, σώματος και ψυχής και β) ως ενότητας αποφλοιωμένης από φύλο, χρώμα, εθνικότητα και θρησκεία. Είναι μια «βαθιά» ανθρωπιστική ερμηνευτική θεωρία, η οποία έχει διαυγή οντολογία και ξεκάθαρη επιστημολογία καθώς αποδέχεται την ισότητα των επιστημών, εργάζεται στην κατεύθυνση της συνεργασίας και της σύνδεσης μεταξύ τους και αποδεικνύει στην πράξη τη συμπληρωματικότητά τους υπερβαίνοντας παράλληλα τον δυϊσμό μεταξύ των θετικών και κοινωνικών επιστημών. Επιπλέον, ως ερμηνευτική θεωρία δεν εξαντλείται μόνο στην εξέταση γραπτών πηγών και τεκμηρίων αλλά αναλύει, εξετάζει και ενσωματώνει όλες τις ανθρώπινες δημιουργίες εντάσσοντας τες στο κατάλληλο πλαίσιο.

 

¨   Προσανατολίζει την έρευνα στην καθημερινότητα, δηλαδή σε φυσικά, κοινωνικά περιβάλλοντα στα οποία διαδραματίζονται και εξελίσσονται τα υπό διερεύνηση φαινόμενα και γεγονότα και με τον τρόπο αυτό συνδέεται στενά με την ίδια τη ζωή.

 

¨   Στρέφει τον προβληματισμό του ερευνητή στον τρόπο που αυτός λαμβάνει αποφάσεις, υιοθετεί συμπεριφορές και εκδηλώνει τις καθημερινής πρακτικές του ώστε να κατανοεί την πολυπλοκότητα, τις λεπτομέρειες και το ρόλο του πλαισίου μέσα στο οποίο εξελίσσονται τα υπό διερεύνηση φαινόμενα.

 

¨   Προσανατολίζει την έρευνα στην κατεύθυνση αναζήτησης, εντοπισμού και περιγραφής[1] αντίστοιχων fractal δομών σε κοινωνικό επίπεδο κυρίως ως ποιοτικά χαρακτηριστικά που διαδραματίζουν κομβικό ρόλο στις ανθρώπινες λειτουργίες και δραστηριότητες. Οι fractal αυτές κοινωνικές δομές είναι δυνατό να εντοπιστούν, να απεικονιστούν και να περιγραφούν  με την αναζήτηση και υιοθέτηση κατάλληλων δειγματοληπτικών στρατηγικών που εξασφαλίζουν τη θέαση των υπό διερεύνηση σχέσεων από πολλές οπτικές γωνίες, επιτρέπουν την παρακολούθηση των σχέσεων εξελικτικά ώστε τα αποτελέσματα να είναι έγκυρα και αξιόπιστα. Ακολούθως, με τις λειτουργίες προβολής/ταύτισης και αναλογίας, οι οποίες συγκροτούν μια ενιαία μέθοδο θεωρητικής γενίκευσης, παρέχονται οι δυνατότητες να δειχθεί  η αυτοομοιότητα των fractal κοινωνικών δομών σ’ όλα τα ανθρώπινα συστήματα άτομο ή ομάδα (οικογένεια, σχολείο, οργάνωση, φορέα κ.λπ.) σε τοπικό, εθνικό, υπερεθνικό και πλανητικό επίπεδο, με αποτέλεσμα να εδραιώνεται η γενίκευση των αποτελεσμάτων της έρευνας στην κατεύθυνση εξασφάλισης ομολογίας, με την έννοια μιας γενικής αναγνώρισης και αποδοχής.                    

          

Απ’ όλα τα παραπάνω προκύπτει ότι η διευρυμένη θεωρία του χάους συνδέεται άρρηκτα με την ποιοτική έρευνα αφού ικανοποιεί όλα τα βασικά, κοινά παραδεκτά, χαρακτηριστικά της. Επιπλέον η ποιοτική έρευνα με τη συνδρομή της ερμηνευτικής αυτής προσέγγισης και των μεθόδων που χρησιμοποιεί ενισχύεται σημαντικά στον ευαίσθητο  τομέα της γενίκευσης των αποτελεσμάτων της.

 

Οι «νέες» προκλήσεις και δυνατότητες στο χώρο της ελληνικής παιδαγωγικής και εκπαιδευτικής έρευνας.

 

Τα εισαγωγικά στη λέξη «νέες» τοποθετούνται διότι μια βαθιά ιστορική ματιά θα μας πείσει ότι στον ελληνικό χώρο η έννοια και η επεξεργασία του χάους δεν είναι νέα, καθώς πρώτη η αρχαία ελληνική σκέψη συναντήθηκε και αναμετρήθηκε μαζί της. Ο Κορνήλιος Καστοριάδης έχει αφιερώσει πολύ σημαντικό μέρος του έργου του για να εντοπίσει και να αναλύσει το ρόλο του χάους στην αρχαία ελληνική δημιουργία. Γεγονός που του επιτρέπει να διατυπώσει ότι η γέννηση της φιλοσοφίας και της δημοκρατίας γεννήθηκαν ταυτόχρονα στην αρχαία Ελλάδα. Η κυρίαρχη πρόκληση είναι να παραμείνουμε ανοικτοί στα δεδομένα που αναδύονται εκ νέου και να εξετάσουμε επισταμένως τις δυνατότητες που μας παρέχονται ώστε να υιοθετηθεί συνειδητά μια κουλτούρα αυτό-βελτίωσης σε όλα τα ανθρώπινα  συστήματα της χώρας μας, η οποία θα διαμορφώσει προϋποθέσεις για τη λύση των πολύπλοκων προβλημάτων που αντιμετωπίζουμε  σε όλους τους τομείς και ιδιαίτερα στο εκπαιδευτικό μας σύστημα.   

 

ΠΙΝΑΚΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

Morin, Edgar, (1999): Οι εφτά γνώσεις κλειδιά για την παιδεία του μέλλοντος, (μτφρ. Τσαπακίδης Θοδωρής), Αθήνα: Εικοστού Πρώτου. (Τίτλος πρωτοτύπου: Les sept savoirs nécessaires a l’ éducation du futur, UNESCO, 1999 ).

Morin, Edgar, (2001):  Η Μέθοδος: 3. η γνώση της γνώσης, (μτφρ. Τσαπακίδης Θοδωρής), Αθήνα: Εικοστού Πρώτου. (Τίτλος πρωτοτύπου: La methode: 3. La Connaissance de la Connaissance, Éditions du Seuil. 1986)

Morin, Edgar, (2004):  Η Μέθοδος: 4. οι ιδέες, (μτφρ. Τσαπακίδης Θοδωρής), Αθήνα: Εικοστού Πρώτου. (Τίτλος πρωτοτύπου: La methode: 4.Les idées, Éditions du Seuil, 1991)

Toffler Alvin, (1994): Το σοκ του μέλλοντος, μτφρ. Νικολάου Έλσα, Αθήνα: Κάκτος, (Τίτλος  πρωτοτύπου: Future Shock, Random House, 1970)

Toffler Alvin, ( 1985) :Το τρίτο κύμα, μετφρ. Κ. Τσαπόγας, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα. (Τίτλος  πρωτοτύπου: The Third Wave, Morrow, 1980)

 

Willke Helmut (1996): Εισαγωγή στη συστημική θεωρία, (μτφ. Λίβος Νίκος), Αθήνα: Κριτική

Ζούκης Νίκος (2007) : «Ποιότητα στην Εκπαίδευση με γραμμική σκέψη και γραμμικά ερευνητικά εργαλεία γίνεται;» στο: Εκπαιδευτικά άρθρα, Νοέμβριος 2007: (http://www.alfavita.gr/artra/index.php)  

Ζούκης Νίκος (2007): Ανθρώπινα Συστήματα και Θεωρία του Χάους: Διασυνδέσεις και Αναδύσεις, Αθήνα: Ατραπός

Ζούκης, Νίκος (2007): «Τρία ερωτήματα για την έρευνα δράση και η αναζήτηση νέας προοπτικής» στο: Εκπαιδευτικά άρθρα, Οκτώβριος  2007: (http://www.alfavita.gr/artra/index.php)

Ζούκης, Νίκος (2008): «Η δια-επιστημονικότητα που μεταφράστηκε  ως «διαθεματικότητα», η σημασία της ευαίσθητης εξάρτισης από τις αρχικές συνθήκες και η νέα προοπτική»  στο: Εκπαιδευτικά άρθρα, Μάρτιος  2008: (http://www.alfavita.gr/artra/index.php) 

 

Mason Jennifer, (2003): Η διεξαγωγή της ποιοτικής έρευνας, (μετφρ. Δημητριάδου, Ε. επιστ.  επιμ. Κυριαζή, Ν.,) Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα . (Τίτλος  πρωτοτύπου: Qualitative Researching, 1996) 

Stewart, Ian. (1998¹⁰) : Παίζει ο Θεός ζάρια: Η επιστήμη του χάους, επιμ. Ι.Σ. Νίκολης, μτφρ. Κ. Σαμαράς, Αθήνα: Τραυλός (Τίτλος  πρωτοτύπου: Does God play Dise!: The new mathematics of chaos, 1989).

Καστοριάδης, Κορνήλιος, (1986): Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας σήμερα, Αθήνα: Ύψιλον

 

Καστοριάδης, Κορνήλιος, (2007): Η Ελληνική ιδιαιτερότητα: Από τον Όμηρο στον Ηράκλειτο, Αθήνα: Κριτική

 

Summary

Over the last decades and especially the recent years throughout the scientific world on an international level as well as in the Greek world a researching tendency is being developed that promotes the qualitative research. In parallel, on the early seventies 70’s the theory of chaos has been developed based on the standards of General Theory of Systems, which theory raises conditions and requests for new terms of science – and demonstrates new researching techniques as well as new problems.

However what qualitative research is? Which ontological ant scientifical admissions prerequires and which problems are being coped with? Which is the relation between the qualitative of research ant the theory of chaos?  How the theory of chaos can contribute to the clarification of researching issues ant methodologies ant ultimately be of use to the confrontation of the contemporary complex problems?

The content article attempts to negotiate the questions above and give answers as well   

 

Νίκος Ζούκης

Εκπαιδευτικός – ερευνητής

Email: nikzoukis@yahoo.gr