Η Εκπαίδευση στη Φυλακή

«Εξωραϊσμός των δεσμών» ή παράθυρο στη ζωή;

 

Ιωάννα Τσολακοπούλου, Φιλόλογος

Καθηγήτρια Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας

Φυλακής Θεσσαλονίκης

 

Από το 2004 έως το 2008 στη χώρα μας έχουν ιδρυθεί έξι Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας* σε έξι φυλακές αντίστοιχα: Κορυδαλλό, Λάρισα, Διαβατά Θεσσαλονίκης, Δομοκό, Ελαιώνα Θηβών, Τρίκαλα. Αυτό δείχνει οπωσδήποτε μια καινούρια αντίληψη στην εκπαιδευτική πολιτική, όσον αφορά στην εκπαίδευση των ενηλίκων και μάλιστα κρατουμένων ενηλίκων. Επίσης δείχνει και μια αλλαγή απέναντι στο ζήτημα του σωφρονισμού, εφόσον η ίδρυση και λειτουργία σχολείου σε μια φυλακή εμπίπτει στην αρμοδιότητα και του Υπουργείου Δικαιοσύνης.

 

Η εκπαίδευση ενηλίκων όπως και η εκπαίδευση ενηλίκων κρατουμένων είναι απόρροια της ευρωπαϊκής πολιτικής. Μια οδηγία της Επιτροπής Υπουργών στα κράτη μέλη για την εκπαίδευση στη φυλακή -που υιοθετήθηκε- λαμβάνει υπόψη τα παρακάτω:

 

·        Ότι το δικαίωμα στην Εκπαίδευση είναι βασικό. 

·        Ότι η σημασία της Εκπαίδευσης στην ανάπτυξη του ατόμου αλλά και της κοινωνίας είναι μεγάλη. 

·        Ότι ένα υψηλό ποσοστό των φυλακισμένων είχε πολύ χαμηλό επίπεδο Εκπαίδευσης, συνεπώς υπάρχουν μεγάλες εκπαιδευτικές ανάγκες.  

·        Ότι η Εκπαίδευση στη φυλακή βοηθά στο να αναβαθμιστεί η προσωπικότητα των φυλακισμένων και να βελτιωθεί η αντιμετώπιση των συνθηκών κράτησης.

·        Ότι η Εκπαίδευση στη φυλακή είναι ένας σημαντικός παράγοντας για να διευκολυνθεί η επανένταξη του φυλακισμένου στην κοινωνία.

Συστήνει δε στα κράτη μέλη να εφαρμόσουν πολιτικές ώστε οι φυλακισμένοι να έχουν πρόσβαση στην Εκπαίδευση, αντίστοιχη με τις παρόμοιες ηλικιακά ομάδες της κοινωνίας. Εκπαίδευση που να στοχεύει στην ανάπτυξη του ατόμου γενικά. Η διοίκηση των φυλακών οφείλει να τη διευκολύνει και να την στηρίζει.

Ευθύς εξαρχής όμως τίθενται ζητήματα και διλήμματα, όπως τα παρακάτω:

1.     τι παρέχουμε στους κρατούμενους; Γενική παιδεία ή εξειδίκευση, γνώσεις ή δεξιότητες, εκπαίδευση ή κατάρτιση.

2.     πώς διαμορφώνονται οι σχέσεις μεταξύ Σχολείου και Φυλακής. Μεταξύ Εκπαίδευσης και Ποινής. Μεταξύ Γνώσης και Εξουσίας.

3.     πώς η αλληλεπίδραση ανάμεσα στον Εγκλεισμό και τη Μάθηση, θα λειτουργήσει ώστε η δεύτερη όχι μόνο να μειώσει το βάρος του πρώτου αλλά και να αξιοποιηθεί δημιουργικά από τους κρατούμενους.  

 

Τα Σ.Δ.Ε. απευθύνονται σε ενήλικες που δεν τελείωσαν το Γυμνάσιο, δηλ. δεν ολοκλήρωσαν την υποχρεωτική εκπαίδευση, όπως προβλέπεται από το νόμο, στην ηλικία των 15 ετών. Η Πολιτεία επομένως που θεωρεί ότι υποχρέωσή της είναι η παροχή εκπαίδευσης σε όλους και όλες, θεωρεί επίσης ότι είναι δική της ευθύνη που μια μερίδα πολιτών της δεν την ολοκλήρωσε. Και άρα, θεωρεί ότι διαπράχθηκε σε βάρος των ανθρώπων αυτών μια αδικία. Με τα Σ.Δ.Ε έρχεται να άρει αυτή την αδικία, δίνοντας μια δεύτερη ευκαιρία σε κείνες τις ομάδες που έχουν αποκλεισθεί από την Εκπαίδευση. Ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να οδηγήσει στη περιθωριοποίηση και άρα στον εκπαιδευτικό αποκλεισμό και ο εκπαιδευτικός αποκλεισμός μπορεί να οδηγήσει στον κοινωνικό αποκλεισμό και στην περιθωριοποίηση. Και ποιοι είναι βέβαια περισσότερο αποκλεισμένοι από τους φυλακισμένους, που στερούνται από αυτό που για όλους είναι αυτονόητο δικαίωμα, δηλ. τη δυνατότητα του να κινηθούν όπου θέλουν;

 

Η εκπαίδευση ενηλίκων λοιπόν είναι ένα όπλο στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Γι’ αυτό και λαμβάνει υπόψη, και πολύ σωστά, τις ιδιαιτερότητες. Και όχι μόνο τις λαμβάνει υπόψη αλλά και τις αναδεικνύει. Αυτό που σε ένα τυπικό σχολικό περιβάλλον θα θεωρούνταν αρνητικό το μετατρέπει σε θετικό. Π.χ. η διαφορετικότητα. Η ύπαρξη στην τάξη δύο Τσιγγάνων, τριών αλλοδαπών, πέντε Ελλήνων, ενός Μουσουλμάνου, εφτά χριστιανών θα ήταν ίσως πρόβλημα για ένα άλλο σχολικό περιβάλλον. Για το περιβάλλον του Σ.Δ.Ε. όμως αυτό είναι μια γόνιμη κατάσταση και θετική αφορμή. Βέβαια η εκπαίδευση των κρατουμένων στοχεύει και στην κοινωνική τους επανένταξη.

 

Ένα σχολείο στη φυλακή θεωρείται ένας αυτόνομος θεσμός, όπου η εκπαιδευτική διαδικασία συναντά το σωφρονιστικό σύστημα. Όμως μεταξύ εγκλεισμού και εκπαίδευσης υπάρχουν κάποια ζητήματα κοινά αλλά και κάποια ζητήματα ασυμβατότητας:

 

·        Μια φυλακή είναι μια κλειστή και καταναγκαστική δομή. Το σχολείο ανοίγει ένα παράθυρο στη γνώση για τον εκπαιδευόμενο και του επιτρέπει ελεύθερα να πλοηγηθεί σε αυτήν. Όμως η πειθαρχία είναι κοινή λογική και στους δύο θεσμούς. Το σωφρονιστικό σύστημα επιβάλλεται με την πειθαρχία. Μια πειθαρχία την οποία, μοιραία, υφίσταται και το Σχολείο. Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά: το Σχολείο στηρίζεται στην πειθαρχία της γνώσης και όχι στην καταστολή.

 

·        Η Κανονικότητα είναι ένα άλλο κοινό χαρακτηριστικό. Η καθημερινή ζωή των εγκλείστων υπόκειται σε ένα αυστηρό ωρολόγιο πρόγραμμα, με καθορισμένο χρόνο για τις βασικές δραστηριότητες (οι ώρες που ανοίγουν και κλείνουν τα κελιά, οι ώρες εργασίας, οι ώρες των γευμάτων, ο ελεύθερος χρόνος, τα επισκεπτήρια κλπ). Μέσα σ’ αυτή την κανονικότητα υπάρχει άφθονος χρόνος διαθέσιμος, τον οποίο όμως οι κρατούμενοι αδυνατούν να τον εκμεταλλευτούν με πρόσφορο τρόπο, πράγμα που ή τους κάνει παθητικούς ή τους προκαλεί άγχος. Σ’ αυτό το προγραμματισμένο πλαίσιο εντάσσεται και ο χρόνος του Σχολείου.

 

·        Η Περιθωριοποίηση - ιδρυματοποίηση. Ο εγκλεισμός πολύ εύκολα οδηγεί στην ιδρυματοποίηση και περιθωριοποίηση, με αποτέλεσμα να αυξάνει δραματικά και το χάσμα ανάμεσα στον κρατούμενο και την εκπαιδευτική διαδικασία, που έτσι και αλλιώς προϋπήρχε. Το Σχολείο στη Φυλακή στοχεύει να γεφυρώσει το εκπαιδευτικό χάσμα με το να κάνει  κατ’ αρχάς τους εκπαιδευόμενους να συνειδητοποιήσουν ότι η Εκπαίδευση είναι δικαίωμά τους, όπως ακριβώς είναι και για κάθε άλλον πολίτη.

 

·        Τέλος, το πιο σημαντικό σημείο τομής Σχολείου-Φυλακής έχει άμεση σχέση με την έννοια της ποινής. Σύμφωνα με τη σύγχρονη θεωρία η ποινή δεν οφείλει να βιώνεται από τον κατάδικο παρά μόνον σαν τον (δίκαιο) περιορισμό της ελευθερίας τού να κινείται στο χώρο που θα επιθυμούσε. Ο τοίχος της φυλακής θέτει με αδιαμφισβήτητο τρόπο τα φυσικά όρια του χώρου, μέσα στον οποίο  μπορεί να κινείται ο κρατούμενος. Η παρουσία  του σχολείου λοιπόν  μέσα σε αυτά τα όρια λειτουργεί ως νησίδα ελευθερίας. Η καθημερινή μετακίνηση από το κελί προς το σχολείο λειτουργεί σε πραγματικό και συμβολικό επίπεδο σαν τη μετάβαση από την κατάσταση ενός αμόρφωτου και κρατούμενου προς την κατάσταση ενός ελεύθερου και μορφωμένου πολίτη. Συνεπώς, η εκπαίδευση στις φυλακές μπορεί να θεωρηθεί όχι μόνο σαν ένας μοναδικός τρόπος να βιώσει την κράτησή του κάτω από πιο ανθρώπινες συνθήκες αλλά και σαν ένα σημείο επαφής του με την κοινωνία, ώστε συγχρόνως αποτελεί μια μορφή επανένταξής του σ’ αυτή.

 

Οι ενήλικες εκπαιδευόμενοι έχουν συσσωρευμένες εμπειρίες και γνώσεις τις οποίες ανασύρουν κατά την μαθησιακή διαδικασία. Αλλά θέλουν να αποκτήσουν και νέες γνώσεις. Επίσης αυτοκαθορίζονται, δηλ. παίρνουν οι ίδιοι τις αποφάσεις που αφορούν στη ζωή τους. Ο μέσος ενήλικος έγκλειστος είναι συχνά λειτουργικά αναλφάβητος, δεν είχε συνήθως μια σταθερή εργασία και  ήταν συνήθως ανήλικος παραβάτης. Από την τυπική εκπαίδευση έχει να ανασύρει μόνο ή κυρίως αρνητικές εμπειρίες, όπως: οι καθηγητές «δεν μας τα έδιναν σωστά», «ήταν αυταρχικοί», «έμεινα στάσιμος» κλπ. Είναι εντυπωσιακό ότι κατά κανόνα τα αίτια που τους απομάκρυναν από το Σχολείο τα εντοπίζουν στον εαυτό τους: π.χ. εγκατέλειψα το σχολείο γιατί «δεν το ήθελα», «δεν αγαπούσα τα γράμματα», «μου φαίνονταν δύσκολα τα μαθήματα», «προτιμούσα να πάω σε δουλειά», «ήθελα να έχω δικά μου χρήματα».

 

Οι σχέσεις του κρατούμενου, πριν τη φυλάκισή του, με την εξουσία ήταν συχνά συγκρουσιακές. Στη φυλακή όμως έχει ανάγκη για ασφάλεια, σεβασμό, έκφραση, αποδοχή, ειλικρίνεια. Κατά συνέπεια, ένα σχολείο ενηλίκων στη φυλακή θα πρέπει να βασίζεται αφενός στις αρχές της Εκπαίδευσης Ενηλίκων και αφετέρου στα κοινωνικά, γνωστικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των κρατουμένων. Επιπρόσθετα, η συντριπτική πλειοψηφία ήταν «χρήστες».

 

Ως εκ τούτου, για την καλύτερη λειτουργία τους, τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας των Φυλακών θα πρέπει να στελεχώνονται από διορισμένους-αποσπασμένους εκπαιδευτικούς, στους οποίους πρέπει να παρέχεται ουσιαστική, συντονισμένη, συνεχής και ειδική επιμόρφωση. Δυστυχώς ο θεσμός των ωρομισθίων βρίσκει την πλήρη εφαρμογή του στα Σ.Δ.Ε. Δεν υποτιμώ την προσφορά των ωρομισθίων συναδέλφων. Ξεπερνούν πολλές φορές τον εαυτό τους, αλλά για να λειτουργήσει σωστά ένα Σ.Δ.Ε. χρειάζεται καθηγητές σταθερούς και διαθέσιμους και όχι περαστικούς και εναλλασσόμενους.

 

Ένα Πρότζεκτ στο Σ.Δ.Ε. Διαβατών.

Το σχολικό έτος 2007-08 στο Σ.Δ.Ε. Διαβατών όλο το Σχολείο, σε ομάδες, συμμετείχε σε ένα πρότζεκτ με στόχο την έκδοση εφημερίδας, τον ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΛΟΓΟ. Παραθέτω δύο εργασίες: 1. την συνεισφορά του Γιάννη Τ., μαθητή του Α΄ Κύκλου (χωρίς παρεμβάσεις) και 2. την μικροέρευνα της «Ομάδας για τα Εκ…παιδευτικά».

 

1. Εδω οι μαθητες  ξεχωριζουν.

 

Δεν σκοτώνουν την ωρα τους!

Το σχολειο Δευτερης Ευκαιριας φιλοξενει 40 μαθητες. Οι περισοτεροι ειναι κατηγορουμενοι για ναρκωτικα. Καποιοι ειναι δηκασμενοι και καποιοι δεν εχουν δικαστη ακομα. Αρχικα στο σχολειο ηρθαμε για τα μεροκαματα και για να ξεφευγουμε απο την ρουτινα της φυλακης. Η ωρα όμως περναει ευχαριστα. Εδώ κανενας δεν σκοτώνη την ωρα του. Ολοι μαθενουν γραματα! Γιατί όλοι αξιζουν μια δευτερη ευκαιρια. Μερικοι ειναι αλοδαποι και δυσκολευοντε με την γραμματικη, ομως προσπαθουν και τα καταφερνουν μια χαρα. Ολοι εδω μεσα εχουν ονειρο να τελιωσουν το σχολειο, και οταν βγουν από τη φυλακή να συνεχησουν της σπουδες τους σε καποιο τεχνικο σχολειο. Να μη συνεχησουν την παρανομια! Να γεινουν κατι καλυτερο απο ο,τι ηταν πριν. Θα ηταν μεγαλη χαρα για μας την επομενη χρονια να συνεχιζαμε με τους ιδιους καθηγητες, γιατι μαζι τους εχουμε δεθει συναισθηματικα. Εκ μερους ολων των μαθητων τους ευχαριστουμε θερμα για τις υπερανθρωπες προσπαθιες που κανουν για εμας.                                 

Γιάννης Τ.

 

2. Πώς «βλέπουν» το Σχολείo μας οι μαθητές και οι καθηγητές του

Στην ομάδα μας αποφασίσαμε να κάνουμε μια μικροέρευνα για το ποια γνώμη έχουν οι μαθητές για το σχολείο μας αλλά και οι καθηγητές και καθηγήτριες που εργάζονται σ’ αυτό. Δημιουργήσαμε δυο ερωτηματολόγια  στα οποία απάντησαν όλοι (ανώνυμα). Πιο κάτω σας παρουσιάζουμε τα συμπεράσματά μας.

1. Οι μαθητές

Το μεγαλύτερο  ποσοστό των μαθητών (57%) αρχικά είχε επιλέξει το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας για τα «μεροκάματα». Οι ημέρες στο σχολείο μετράνε διπλές για την έκτιση της ποινής. 

Στην συνέχεια όμως παραμένουν στο Σχολείο όχι μόνο για τα μεροκάματα, αλλά και επειδή τους αρέσει. Σχεδόν όλοι οι μαθητές εκφράστηκαν θετικά για το Σχολείο. Μόνο ένας μικρός αριθμός, εξέφρασε το παράπονο ότι έχει πρόβλημα με το πρωινό  ξύπνημα.

Ένα μεγάλο ποσοστό (43%)  παρακολουθεί το σχολείο επειδή θέλει την μάθηση, ενώ ένα άλλο μεγάλο ποσοστό (35%)  επειδή έχει ανάγκη από το πτυχίο που δίνει το σχολείο, δηλ. το απολυτήριο Γυμνασίου. Αρκετοί είναι αυτοί που δήλωσαν ότι με το απολυτήριο στοχεύουν στο μέλλον και άλλοι τόσοι στην αλλαγή του περιβάλλοντός τους. Άλλος σημαντικός παράγοντας είναι η αξιοποίηση του χρόνου. Ένας μικρός αριθμός μαθητών, το 4%, επιλέγει το σχολείο και για την Ελληνική Γλώσσα. Αυτό εξηγείται γιατί είναι αλλοδαποί.

  

2. οι καθηγητές και καθηγήτριες

Όλοι και όλες έχουν  θετική  γνώμη για το Σχολείο.

Το χαρακτηρίζουν δημιουργικό, καινοτόμο, πρωτοποριακό, δημοκρατικό. Θεωρούν ότι παίζει  ρόλο  κοινωνικό και ότι στηρίζει  κοινωνικά  αποκλεισμένα  άτομα. Αυτό το πετυχαίνει  με την συνεργασία και  των  μαθητών.

Το Σχολείο  Δεύτερης  Ευκαιρίας επίσης  πιστεύουν πως προσφέρει  μάθηση  λαμβάνοντας  υπόψη  τις  διαφορετικές  ανάγκες  των  ενηλίκων μαθητών. Οι συνθήκες είναι γενικά πολύ καλές. Υπάρχουν όμως και κάποιες δυσκολίες και ότι έχει ακόμα να κάνει πολλά.

Σχεδόν όλοι το είδαν σαν μια πρόκληση, το να δουλέψουν δηλαδή σε σχολείο της φυλακής. Στην αρχή ήταν και η περιέργεια αλλά και η διάθεση να προσφέρουν.

Όλοι πιστεύουν ότι γίνεται εξαιρετική δουλειά και από τους μαθητές  και από τους καθηγητές.

Το αξιοσημείωτο  είναι ότι, όπως γράφουν, μαθαίνουν και οι ίδιοι από τους μαθητές τους. Ότι δεν πλήττουν ποτέ. Ότι είναι περήφανοι για τους μαθητές τους και ότι τους συγκινεί η προσπάθεια και η πρόοδος τους.

Όλοι  δηλώνουν ότι  θέλουν να εργαστούν στο Σχολείο μας και την επόμενη χρονιά.

Κώστας Π., Φώτης Μ., Ευθύμης Κ.

 

Θα κλείσω με στίχους του μαθητή μας Παναγιώτη Ο., που βραβεύτηκε από το Σύνδεσμο Εκδοτών Β.Ε.

1. Κανείς δε με θυμήθηκε κι απόψε

κι εσύ θα έχεις κάπου ξεχαστεί.

Είναι καιρός που αρχίσαν πάρε-δώσε

η μοναξιά, η πίκρα κι σιωπή.

 

Πόσο μακριά η σκέψη ταξιδεύει,

σε ποιες ακτές ο νους μπορεί να βγει,

όταν το χέρι μου το χέρι σου γυρεύει

κι όταν τα μάτια σου θα έχουν πια κρυφτεί…

 

2. … Αρμάνι, τουαλέτες και ρολόγια

σκεπάζουν του μυαλού τα μοιρολόγια.

Βαριά, ξενόφερτα τα λόγια.

Γέμισε η Ελλάδα με λαμόγια…

* Τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας θεσμοθετούνται στην Ελλάδα με το ν. 2525/1997. Συγχρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (75%) και το Ελληνικό Δημόσιο (25%). Η ευθύνη λειτουργίας ανήκει στη Γενική Γραμματεία Δια Βίου Μάθησης, που υπάγεται στο ΥΠΕΠΘ. Φορέας είναι το Ινστιτούτο Διαρκούς Εκπαίδευσης Ενηλίκων (Ι.Δ.ΕΚ.Ε.).

 

 

Βιβλιογραφία

Γκρίζου Μ., κ.α: «Εκπαίδευση στη Φυλακή-Η Ελληνική εκδοχή μιας Ευρωπαϊκής  ιδέας», 8 Συνέδριο ΟΛΜΕ, Θεσσαλονίκη, Δεκέμβριος 2007.

Πρακτικά Απολογιστικού Συνεδρίου ΣΔΕ Β΄ Φάσης, Αθήνα 2006.

Freire P. & Macedo D: Literacy: Reading the word and the world. South Hadley, Mass, Bergin and Garvey (1987).

Χοντολίδου Ε: Προδιαγραφές Πλαισίου Προγράμματος Σπουδών για τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας. Αθήνα, Γ. Γ. Ε. Ε. (2003).