ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ ΜΕΓΑΛΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΜΕ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ [1]

Χρόνης Στράντζαλος              

1. ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ «ΑΛΗΘΕΙΑ»

(α) F. Nietzsche: «Έχουμε την Τέχνη για να γλυτώνουμε από την αλήθεια».

(β) Th.W. Adorno: «Η Τέχνη είναι μαγεία, απαλλαγμένη από το ψέμα ότι είναι αλήθεια».

    ● Ποια «αλήθεια» επιδιώκεται σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης δημιουργίας[2];

    ● Τι θα μπορούσε να σημαίνει «μαγεία» στους αντίστοιχους δημιουργικούς τομείς και σε ποιους απευθύνεται;

2. ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ «ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΣΚΕΨΗΣ»

(α) Αριστοτέλης(από το έργο του «Περί Ποιητικής»): «Του δε καλού μέγιστα είδη τάξις και συμμετρία και το ωρισμένον, α μάλιστα δεικνύουσιν αι μαθηματικαί επιστήμαι[3]».

(β) Le Corbusier (ψευδώνυμο του γνωστού αρχιτέκτονα C.-É. Jeanneret) – A. Ozenfant (από το άρθρο τους με τίτλο « Ο Πουρισμός», του 1920, που θεωρείται μανιφέστο της αντίστοιχης καλλιτεχνικής τάσης): «Η λογική … που χωρίς αυτήν τίποτα δεν είναι ανθρώπινο, είναι ένα όργανο ελέγχου … [που] ελέγχει και διορθώνει το κάποτε σκανδαλιάρικο βήμα της έμπνευσης … [Η λογική], χωρίς την έμπνευση καταντά στείρα επινόηση, [ενώ] θρεμμένη από την έμπνευση μας επιτρέπει “να χορέψουμε, παρ’ όλα τα δεσμά της” … Τα αισθητικά συναισθήματα δεν είναι όλα του ίδιου βαθμού και της ίδιας έντασης ή ποιότητας. Υπάρχει μια ιεραρχία [με] ψηλότερο επίπεδο … μια ειδική κατάσταση ενός μαθηματικού είδους προς το οποίο τείνουμε, π.χ., μια καθαρή σύλληψη ενός μεγάλου νόμου, … [μια] κατάσταση μαθηματικού λυρισμού, … [που] υπερέχει της ωμής χαράς των αισθήσεων. ... Σκοπός της Τέχνης δεν είναι η απλή ευχαρίστηση, αλλά … κάτι που συμμετέχει στη φύση της ευτυχίας».

    ● Πώς νοείται η σύνθεση μύθου και ορθολογισμού, με ή χωρίς εισαγωγικά;

3. ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ «ΔΟΜΗ»

(α) P. Klee (από μια διάλεξή του «Για τη σύγχρονη Τέχνη», το 1924): «Από το σημείο αυτό, δηλαδή από τη δεδομένη κυριαρχία του μέσου[4], η δομή μπορεί να φτιάξει έργα τέτοιας δύναμης, που θα είναι δυνατό να φτάσουν σε διαστάσεις πολύ απομακρυσμένες από τη συν­ειδητή προσπάθεια».

Επιλογή από στοιχεία, που θα μπορούσαν να συνθέσουν «δομές» στην Τέχνη:

(β) Le Corbusier - A. Ozenfant (από το προηγούμενο μανιφέστο τους): «Το έργο τέχνης θα πρέπει να προκαλεί μια αίσθηση μαθηματικής τάξης και τα μέσα για την επιτυχία της πρέπει να αναζητηθούν στα “παγκόσμια” μέσα … Υπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικές τάξεις αισθαντικότητας: η των πρωταρχικών αισθήσεων και εκείνη των δευτερογενών … Η πρωταρχική αίσθηση είναι σταθερή ως προς την ποιότητα για κάθε άτομο, είναι “παγκόσμια”. Οι δευτερογενείς αισθήσεις ποικίλλουν ανάλογα με το άτομο … Τα ανώτερα συναισθήματα μιας μαθηματικής τάξης γεννιούνται, … όταν, με βάση τις πρωταρχικές αισθήσεις … διατάξουμε τις δευτερογενείς που είναι μεταβιβάσιμες. … Το έργο ζωγραφικής [έχει ως] τελικό αποτέλεσμα την εξωτερίκευση του εσωτερικού κόσμου του καλλιτέχνη».

(γ) G. Apollinaire (από το άρθρο του «Οι κυβιστές ζωγράφοι», του 1913): «…θα μπορούσαμε να πούμε ότι η Γεωμετρία είναι για τις πλαστικές τέχνες ό,τι η Γραμματική για την τέχνη του συγγραφέα[5]. Σήμερα, οι διανοητές δεν δεσμεύονται, πλέον, από τις τρεις Ευκλείδειες διαστάσεις. Οι ζωγράφοι οδηγήθηκαν…, μάλλον από διαίσθηση, να ασχοληθούν με τις δυνατότητες του χώρου,… που χαρακτηρίζονται με τον όρο “4^η διάσταση”. … Θα λέγαμε ότι η “4^η διάσταση” στις πλαστικές τέχνες ... αναπαριστά το αχανές του χώρου, διαιωνίζοντάς τον σε όλες τις κατευθύνσεις την ίδια στιγμή [6]».

(δ) P. Mondrian (από το άρθρο του με τίτλο «Η Πλαστική Τέχνη και η Αγνή Πλαστική Τέχνη», του 1937, που θεωρείται μανιφέστο της αντίστοιχης καλλιτεχνικής τάσης):

   (1) «… δύο κύριες ανθρώπινες ροπές, διαμετρικά αντίθετες μεταξύ τους, εμφανίζονται στις πολλές και ποικίλες εκφράσεις της Τέχνης. Η μια σκοπεύει στην άμεση δημιουργία της παγκόσμιας ομορφιάς[7] και η άλλη στην αισθητική έκφραση ενός ατόμου. [Αποδείχτηκε διαχρονικά] ότι η παγκόσμια ομορφιά δεν ξεπηδά από τον ειδικό χαρακτήρα του σχήματος, αλλά από τον δυναμικό ρυθμό των εσωτερικών του κληρονομημένων σχέσεων, ή (σε μια σύνθεση) από τις αμοιβαίες σχέσεις των σχημάτων. Η Τέχνη έδειξε ότι υπάρχει πρόβλημα στον καθορισμό αυτών των σχέσεων. … Στη διττή αυτή οντότητα, των σχημάτων και των σχέσεών τους, κανένα από τα δύο δεν έχει προτεραιότητα. Το μοναδικό πρόβλημα στην Τέχνη είναι να επιτύχουμε μια ισορροπία ανάμεσα στο υποκειμενικό και το αντικειμενικό. … το πρόβλημα αυτό πρέπει να λυθεί στη σφαίρα της πλαστικής τέχνης … και όχι στη σφαίρα της σκέψης. Το έργο πρέπει να «παραχθεί» να «δομηθεί». … Είναι λάθος να υποθέσουμε ότι το μη παραστατικό έργο βγαίνει από το υποσυνείδητο, που είναι μια συλλογή προσωπικών και προγεννησιακών μνημών … βγαίνει από την αγνή έμφυτη αντίληψη, που αποτελεί βάση του υποκειμενικού - αντικειμενικού δυϊσμού». …

   (2) «Βαθμιαία, η Τέχνη απλοποιεί τα πλαστικά της μέσα και, έτσι, εμφανίζει τις σχέσεις ανάμεσά τους. Στις μέρες μας, επικρατούν δύο κύριες τάσεις: η μια επιμένει στην παραστατική απεικόνιση, η άλλη την εξαλείφει. Ενώ η πρώτη χρησιμοποιεί μάλλον σύνθετα και ειδικά σχήματα, η δεύτερη επιστρατεύει απλά και ουδέτερα … Είναι φανερό ότι η Μη Παραστατική Τέχνη μπορεί πιο εύκολα να ελευθερωθεί από την κυριαρχία του υποκειμενικού απ’ ό,τι η παραστατική τάση … Ας σημειωθεί ότι οι όροι “παραστατικό” και “μη παραστατικό” νοούνται κατά προσέγγιση και είναι σχετικοί, αφού κάθε γραμμή φτιάχνει μια παράσταση “φιγούρα” … Οι γεωμετρικές μορφές, όντας -προφανώς- σχηματικές αφαιρέσεις, μπορούν να θεωρηθούν ουδέτερες … και να προτιμηθούν από άλλες ουδέτερες φόρμες». …

   (3) «Τόσο η Επιστήμη, όσο και η Τέχνη … μας ενημερώνουν … ότι ο χρόνος είναι μια προοδευτική εντασιοποίηση, μια εξέλιξη από το άτομο προς το σύμπαν, από το υποκειμενικό προς το αντικειμενικό, προς την ουσία των πραγμάτων και του εαυτού μας. … Η Επιστήμη … και η Τέχνη μας δείχνουν ότι η -αρχικά ακατανόητη- πραγματικότητα μας αποκαλύπτε­ται βαθμιαία από τις αμοιβαίες σχέσεις, που είναι κληρονομιά των πραγμάτων». …

   (4) «Υπάρχουν καθορισμένοι νόμοι, που οδηγούν στην χρησιμοποίηση των κατασκευαστικών στοιχείων μιας σύνθεσης και στις κληρονομικές εσωτερικές σχέσεις μεταξύ τους …. … συνειδητοποιούμε, όλο και περισσότερο, ότι ένα έργο εξαρτάται ουσιαστικά από τα κατασκευαστικά στοιχεία που χρησιμοποιούμε και από τη δομή που δημιουργούμε … το περιεχόμενό του δεν μπορεί να περιγραφεί [8]».

    ● Πώς μπορεί να νοηθεί, έστω και δειγματοληπτικά, η έννοια και ο ρόλος της «δομής» σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης δημιουργίας;

4. ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ - ΕΠΙΣΤΗΜΗ

(α) A. Miler (από μια συνέντευξή του στην εφημερίδα «Καθημερινή» της 7ης και 8ης Απριλίου 2007): «Το ερευνητικό μου πεδίο ήταν η Κβαντομηχανική Θεωρία … με ενδιέφερε, όμως, πάντα ο τρόπος που λειτουργεί το μυαλό και, ειδικότερα, η σημασία της   αναπαράστασης των θεωρητικών εννοιών, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στη Σχετικότητα και την Κβαντική Θεωρία. …»

             Στο ερώτημα «Στα έργα σας[9] αναφέρεσθε στην αισθητική των Μαθηματικών, όπως και ο Τσάντρα … μιλάει για την αισθητική και τη δημιουργική διαδικασία στην επιστήμη, συγκρίνοντας τη δημιουργικότητα των Σαίξπηρ, Μπετόβεν και Νεύτωνα. Ποια είναι η άποψή σας για την αισθητική στην επιστήμη … ;», ο Miler απάντησε:

          «Μέλημά μου είναι να ορίσω τον όρο «ομορφιά» στην επιστήμη. Μια εξίσωση που παραμένει σταθερή, συμμετρική, ανεξάρτητα από το πώς την κοιτάζει κανείς και από τις μετατροπές που υφίσταται, είναι μια όμορφη εξίσωση. Είναι μια άποψη για την αισθητική στην επιστήμη ιδωμένη, αν θέλετε, από τη μεριά του κυβισμού».

(β) H. Weyl [10]: «Με την εργασία μου προσπαθώ να ενοποιήσω την αλήθεια με το ωραίο. Όταν, όμως, πρέπει να διαλέξω το ένα, ή το άλλο, συνήθως διαλέγω το ωραίο».

5. ΑΠΟΦΑΝΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ «ΕΝΙΑΙΟ» ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

(α) P. Mondrian (από το προηγούμενο μανιφέστο του): «…ύστερα από μια προαιώνια κουλτούρα, φτάσαμε στο σημείο στροφής, που εμφανίζεται σε όλα τα επίπεδα ανθρώπινης δραστηριότητας … [Σήμερα, ο καλλιτέχνης] «δεν έχει καταντήσει ένας μηχανικός, αλλά η πρόοδος των επιστημών, της τεχνικής, της ζωής ως σύνολο, τον έχουν κάνει έναν ζωντανό μηχανισμό, ικανό να εκφράζει την ουσία της Τέχνης» [: την αισθητικά λειτουργική σύνθεση του ατομικού με το «παγκόσμιο»].

(β) P. Picasso: «Το ατελιέ του ζωγράφου πρέπει να είναι επιστημονικό εργαστήρι. Σ’ αυτό, δεν κάνει κανείς τέχνη σαν μαϊμού: εφευρίσκει. Η Ζωγραφική είναι παιχνίδι [και] του νου».

(γ) A. Einstein: «Μετά από ένα σημείο τεχνικής αρτιότητας, η Επιστήμη και οι Τέχνες συγ­κλίνουν. Οι μεγαλύτεροι επιστήμονες είναι πάντα και καλλιτέχνες».

(δ) D. Hilbert: «Τα Μαθηματικά δεν γνωρίζουν γένη και γεωγραφικά όρια. Για τα Μαθηματικά, το σύνολο του πολιτισμού είναι μια χώρα».