Ο βιομηχανικός μελανισμός
και η εξελικτική μας πορεία
Το 2009 γιορτάζεται το
έτος Δαρβίνου σ΄όλο τον αναπτυγμένο
κόσμο με πρωτοφανή όγκο εκδηλώσεων
πλήρως δικαιολογημένο. Η συμβολή του
Δαρβίνου ξεπερνά το χώρο της επιστήμης
και 150 χρόνια μετά τη δημοσίευση της
«Καταγωγής των Ειδών» η ανθρωπότητα
γιορτάζει την απελευθέρωσή της από ένα
στάσιμο και άγονο τρόπο θεώρησης της
φύσης και της θέσης του ανθρώπου μέσα σ΄
αυτή. Η θεωρία της εξέλιξης που
διατύπωσε ο Δαρβίνος δεν είναι θρησκεία
ούτε εναλλακτική της θρησκείας άποψη.
Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη θεωρία
βασισμένη στην παρατήρηση, στον
πειραματισμό, τη σύγκλιση δεδομένων και
την έλλειψη διάψευσης από το σύνολο των
φυσικών επιστημών. Είναι αξιοσημείωτο
ότι οι όποιες αντιφάσεις μεταξύ των
βιβλικών κειμένων, της κοινής καταγωγής
των ειδών και της εξέλιξης έχουν
ξεπεραστεί από τις περισσότερες
θρησκείες. Πολλές θρησκείες και δόγματα
έχουν ήδη δεχτεί σιωπηρά ή επισήμως το
Νεοδαρβινισμό (θεωρία που εξηγεί την
εξέλιξη), όπως έκανε η καθολική εκκλησία
το 1996. Αντιπρόσωποι της Ορθόδοξης
Εκκλησίας παρίστανται και παρακολουθούν
τις φετινές εκδηλώσεις, αν κρίνω από το
πρόσφατο συνέδριο της Πανελλήνιας Ένωσης
Βιοεπιστημόνων που έγινε στο Ηράκλειο
της Κρήτης το προηγούμενο Σαββατοκύριακο
και το οποίο παρακολούθησε ο
Αρχιεπίσκοπος Κρήτης Ειρηναίος.
Η θεωρία της
εξέλιξης εξηγεί πώς η φυσική επιλογή,
δρώντας πάνω στη γενετική
διαφορετικότητα που προκύπτει από το
αναπόφευκτο λάθος του διπλασιασμού της
γενετικής πληροφορίας (αυτό που
ονομάζουμε μεταλλαγή) μπορεί με μικρά
και συνεχή βήματα να συναρμολογήσει
ολοένα πιο σύνθετες μορφές. Το
αποτέλεσμα είναι αξιοθαύμαστο αλλά δεν
αποτελεί θαύμα. Κανένα αποτέλεσμα της
εξέλιξης δεν είναι άριστο αλλά και
ανεξήγητο. Στην εξέλιξη δεν υπάρχει
σχέδιο γι αυτό δεν υπάρχει και σκοπός.
Σήμερα δεν ψάχνουμε για σκοπό πίσω από
κάθε φυσικό φαινόμενο, δε χρειαζόμαστε
ένα Δία για να ερμηνεύσουμε τον κεραυνό…
Η επιστήμη μπορεί να μας απαλλάξει από
την τελεολογία και ο επιστημονικός
κώδικας είναι ένας για όλες τις
επιστήμες: τη χημεία, τη φυσική, την
οικονομία, τη γλωσσολογία, τη βιολογία,
την ανθρωπολογία, την εξέλιξη…
Η αποδοχή της εξέλιξης
δεν ισοδυναμεί με την αθεΐα. Για το
περί Θεού ερώτημα ο Δαρβίνος προτιμούσε
το χαρακτηρισμό του αγνωστικιστή, ο
Θεοδόσιος Ντομπάνσκυ, κορυφαίος
εξελικτικός του 20ου αιώνα,
σαφώς δεχόταν την ύπαρξη του Θεού, ενώ ο
Φράνσις Κρικ, ο συν-ανακαλυπτής μαζί με
τον Τζέιμς Γουάτσον της δομής του
DNA,
ήταν άθεος. Τρεις μεγαλοφυΐες με
διαφορετικές στάσεις έναντι της ιδέας
του μεταφυσικού, όμως με την κοινή αρχή
ότι στην προσπάθεια ερμηνείας του κόσμου
η τελεολογία δεν έχει θέση.
Η φυσική επιλογή και η
προσαρμογή αποτελούν τον ακρογωνιαίο
λίθο της εξέλιξης και είναι αντικείμενο
συνεχούς παρατήρησης κι έρευνας κυρίως
της Βιολογίας. Ένα γνωστό παράδειγμα
δράσης της φυσικής επιλογής είναι αυτό
της πεταλούδας
Bisrton betularia,
ενός εντόμου που είναι πολύ διαδεδομένο
στην Αγγλία και τη Σκωτία. Στην
προβιομηχανική περίοδο το έντομο αυτό
συναντιόταν σε ανοιχτόχρωμη μορφή με
σκούρες κηλίδες στα πτερύγιά του (ήταν
και το πολυπληθέστερο) και σε ολόμαυρη
μορφή. Μετά τη βιομηχανική επανάσταση
βαθμιαία άρχισαν να επικρατούν οι
μελανόμορφες πεταλούδες. Το φαινόμενο
ονομάστηκε «βιομηχανικός μελανισμός» και
έκτοτε έχει παρατηρηθεί σε πολλά είδη
εντόμων που ζουν σε βιομηχανικές
περιοχές. Οι μαύρες πεταλούδες
γινόντουσαν δυσδιάκριτες και μπορούσαν
να προφυλαχτούν στους μαυρισμένους από
τη ρύπανση κορμούς των δένδρων ενώ οι
ανοιχτόχρωμες έγιναν έρμαιο των
εντομοφάγων θηρευτών τους. Έτσι οι
μαύρες βαθμιαία άρχισαν να επικρατούν
αριθμητικά, καθώς επιβίωναν περισσότερο
και μεταβίβαζαν με μεγαλύτερη συχνότητα
το χρωματισμό τους στις επόμενες γενιές
από τις ανοιχτόχρωμες. Κατά παρόμοιο
τρόπο προήλθε και η δημιουργία των
καμηλοπαρδάλεων. Η έλλειψη καλής
ποιότητας (ενδεχομένως και ποσότητας)
φυτικής τροφής οδήγησε μακροχρόνια στη
επικράτηση των μακρόλαιμων αυτών
θηλαστικών. Η συνεχής προσπάθεια
συλλογής τροφής από τα ψηλά κλαδιά των
δένδρων οδήγησε στην επικράτηση των
καμηλοπαρδάλεων από μια ποικιλία ζώων
αυτού του είδους με λαιμούς διαφόρων
διαστάσεων ή στη σταδιακή επιμήκυνση
του λαιμού του ενός και συγκεκριμένου
αυτού ζώου με κοντό λαιμό.
Την ιδέα της εξέλιξης
προσέγγισε ήδη από τον 6ο
π.χ. αιώνα ο Ηράκλειτος, ο Θαλής ο
Μιλήσιος και ο Αναξίμανδρος, και
αργότερα τον 5ο αιώνα π.χ. ο Ξενοφάνης
και ο Εμπεδοκλής. Στη συνέχεια όμως
παραμερίστηκε από την αντίληψη των
διαχρονικών αυθεντιών, του Αριστοτέλη
και του Πλάτωνα με τη θεωρία περί της
σταθερότητας των ειδών και η οποία
επικράτησε επί 2.000 χρόνια (μέχρι τα
τέλη του 18ου αιώνα). Είναι
ενδιαφέρον να παρακολουθήσει κανείς την
εξελικτική πορεία και την προσαρμογή των
ανθρώπων στο σύνολό τους, αλλά θα
μπορούσε να είναι πιο ενδιαφέρον αν
περιοριζόταν στην μακρόχρονη ιστορία των
ιστορικών λαών και να δει τα στάδια της
πορείας του πολιτισμού τους. (Θα πρέπει
ίσως να διευκρινίσουμε εδώ ότι η έννοια
εξέλιξη σημαίνει μετάβαση από ένα στάδιο
σε κάποιο άλλο διαφορετικό που δεν είναι
αναγκαστικά καλύτερο ή χειρότερο από το
προηγούμενο). Η ελληνική ιστορία
διέγραψε μια σημαντική πορεία που
χαρακτηρίστηκε από δημιουργία σημαντικού
πολιτισμού και επηρέασε καθοριστικά την
πορεία της Ευρώπης και της Αμερικής. Όλα
αυτά όμως ανήκουν στο παρελθόν! Σήμερα
ανήκουμε σε μια χώρα που περιορίζεται
στο να μεταπράττει πολιτισμό, ίσως
κατώτερο πρωτίστως όμως
παγκοσμιοποιημένο και η ελληνική
κοινωνία πιέζεται να προσαρμοστεί στα
νέα δεδομένα. Η αλλοίωση της δημοκρατίας
και του νοήματος της ελευθερίας σε
συνδυασμό με την αντιστροφή των αξιών
που απαντάται σε όλους τους τομείς του
δημόσιου και ιδιωτικού βίου, μαζί με τη
λεξιπενία των νεοελλήνων και την
οικονομική λαίλαπα είναι φανερά σημάδια
μιας θλιβερής εξέλιξης. Και το ερώτημα
είναι: Θα καταλήξουμε σαν τις
ανοιχτόχρωμες πεταλούδες που τείνουν να
εξαφανιστούν μετά το βιομηχανικό
μελανισμό ή θα επιβιώσουμε σηκώνοντας το
κεφάλι σαν τις μακρύλαιμες
καμηλοπαρδάλεις που ψάχνουν για
ποιοτικότερη τροφή; Θα υπάρξουν
πνευματικοί άνθρωποι που θα σηκώσουν
ανάστημα ενάντια σ΄ αυτή την πολιτιστική
ισοπέδωση, και λαός που αντιδράσει
δυναμικά στην οικονομική του εξαθλίωση
και δε θα προσαρμοστεί στις επιταγές του
παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος;
Κατά την επιστήμη της
Ψυχολογίας υπάρχουν πέντε κατηγορίες
προσαρμοστικών μηχανισμών: προσαρμογή με
υπεράσπιση, προσαρμογή με απόδραση
(διαφυγή), προσαρμογή με καταπιέσεις,
προσαρμογή με ψυχονευρώσεις και
προσαρμογή με ψυχώσεις. Καλό θα είναι να
υπερασπιστούμε την αξιοπρέπειά μας και
να αναζητήσουμε τη συνέχειά μας ως
ιστορικός λαός και όχι να προσαρμοστούμε
διαφεύγοντας στην αδράνεια της απάθειας
και της μεμψιμοιρίας. Η σημερινή
κυβέρνηση τεχνοκρατών του Γ. Παπανδρέου
γνωρίζει πολύ καλά ότι με την
προσπάθεια προσαρμογής με καταπίεση,
τουλάχιστον όσον αφορά τα οικονομικά
θέματα, θα έχει τα αντίθετα
αποτελέσματα, γι αυτό διατυμπανίζει την
προσαρμογή με διάλογο που ουσιαστικά
σημαίνει την προσπάθεια πειθούς με
κυβερνητικό μονόλογο και εκμοντερνισμένη
ηλεκτρονική διαφάνεια στη διακυβέρνηση.
Τι θα γίνει όμως με την προσαρμογή των
εξαθλιωμένων ανέργων ντόπιων και
μεταναστών; Η προσαρμογή με
ψυχονευρώσεις από το άγχος της επιβίωσης
και τον πόνο της πείνας θα οδηγήσει σε
βίαιες αντιδράσεις που δεν είναι εύκολο
να αναχαιτίσει το Υπουργείο Προστασίας
του Πολίτη, ακριβώς γιατί η πείνα
αποτελεί στυγνό έγκλημα προς τους
ομοειδείς μας ανεξαρτήτως χρώματος και
φυλής.
Δυστυχώς η ελληνική
κοινωνία προσαρμόστηκε στην ανομία, την
ανηθικότητα, την υπερτροφία του Εγώ σε
έναν επίπλαστο κόσμο της ευμάρειας
έχοντας πρότυπα τους κατ΄ επάγγελμα
κλέφτες πλούσιους, τους πολιτικούς,
τους θρησκευτικούς αρχηγούς και τους
ανθρώπους του πνεύματος και της τέχνης
στην πλειονότητά τους. Είναι
καιρός να αναζητήσει το ελιξίριο από
τους λίγους εκείνους σκαπανείς που
εξακολουθούν να παράγουν ιδέες και
ανώτερο πολιτισμό για να βγει από την
προσαρμοστική αδράνεια μιας εξελικτικής
πορείας που παράγει κατώτερες μορφές
οικονομικής, κοινωνικής και
πολιτιστικής διαβίωσης. Είναι κάπου
κρυμμένοι στις δύσκολες ώρες
ακροαματικότητας και τηλεθέασης, στα
παραμελημένα θρανία της εκπαίδευσης, στα
ψιλά γράμματα του τύπου, στα αθέατα
ράφια των βιβλιοπωλείων και των
βιβλιοθηκών ίσως και στη μυστηριακή
βίωση της αυτοσυγκέντρωσης και της
προσευχής. Εάν αρνηθούμε, η φυσική
εξέλιξη βρίσκεται εν δράσει και η
εξαφάνισή μας θα μοιάζει με τις
ανοιχτόχρωμες πεταλούδες του
βιομηχανικού μελανισμού. Τα προσφυγικά
ρεύματα των μελαμψόμορφων της Ανατολής,
σε βάθος χρόνου, θα προσαρμοστούν και θα
επικρατήσουν ευκολότερα στο ιστορικό
ελληνικό τοπίο κατά την αναπόφευκτη
μετανάστευσή τους . Η μεταλλαγή των
Ελλήνων σε μαζικοποιημένο κι
ετεροκατευθυνόμενο είδος ανθρώπων
αποκλείει την ιστορική συνέχεια και
στερεί από την ανθρωπότητα τη δύναμη της
ποικιλομορφίας του πολιτισμού που
αποτελεί την κινητήρια δύναμη της
ανέλιξής του.
Βιβλιογραφία: (1) 2009
Έτος Δαρβίνου, Η θεωρία που άλλαξε τη
ζωή μας. ΄Εκδοση της Πανελλήνιας Ένωσης
Βιοεπιστημόνων, Μάρτιος 2009 (2)
Παιδαγωγική Ψυχολογική Εγκυκλοπαίδεια
Λεξικό εκδ Ελληνικά Γράμματα (3)Βιολογία
Γενικής Παιδείας Γ΄ Λυκείου του ΟΕΔΒ
Ζάκυνθος 23-11-2009
Παύλος Φουρνογεράκης
