Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΥ

ΚΑΙ ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ-ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΥΓΚΛΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΣΔΕΠ

 

Μιχάλης Ψημίτης

Τμήμα Κοινωνιολογίας

Πανεπιστήμιο Αιγαίου

 

Οι πρόσφατες εκλογές στα πανεπιστήμια της χώρας για την ανάδειξη νέας ηγεσίας στην Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Διδακτικού Ερευνητικού Προσωπικού (ΠΟΣΔΕΠ) έγιναν αναμφισβήτητα σε συνθήκες πρωτόγνωρης έντασης και πόλωσης. Παρατηρήθηκαν, μετά από πολλά χρόνια, φαινόμενα μαζικής ‘κινητοποίησης στην κάλπη’, ιδεολογικής όξυνσης και, τελικά, ένα συνέδριο της ΠΟΣΔΕΠ στο οποίο αποτυπώθηκε με ενάργεια η συγκρουσιακή δυναμική που καλλιεργήθηκε προεκλογικά από τις συνεργαζόμενες δυνάμεις της ΚΙΠΑΝ (προσκείμενης στο ΠΑΣΟΚ) και της ΑΡΜΕ (προσκείμενης στον Συνασπισμό).

 

Αυτή η δυναμική προσανατολίστηκε εμφανώς όχι εναντίον της κυβέρνησης και των θεσμικών της συμμάχων που ευθύνονται για το καινούργιο θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των ΑΕΙ -με επιλογές φιλελευθεροποίησης και ιδιωτικοποίησης μέρους της λειτουργίας της ανώτατης παιδείας- αλλά εναντίον της προηγούμενης διοίκησης της ΠΟΣΔΕΠ (ισχυρή συνιστώσα της οποίας στάθηκε η παράταξη Συσπείρωση, προσκείμενη και αυτή στον Συνασπισμό), που κατηγορήθηκε ότι τα τελευταία χρόνια έφερε τους πανεπιστημιακούς δασκάλους και τα πανεπιστημιακά ιδρύματα σε αδιέξοδο. Μάλιστα, αυτή η εκλογική διαδικασία με τα παρεπόμενά της προκάλεσε εσωτερικές εντάσεις και στο εσωτερικό του Συνασπισμού, σημαντικού μέρους της ανανεωτικής Αριστεράς (παραδοσιακής δύναμης στα ΑΕΙ), με πολιτική αναφορά στον οποίο εμφανίστηκαν οι δύο προαναφερόμενες συνδικαλιστικές παρατάξεις (ΑΡΜΕ και Συσπείρωση) που άρθρωσαν διαμετρικά αντίθετο συνδικαλιστικό και προγραμματικό λόγο.

 

            Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε την εμφάνιση τέτοιων πρωτόφαντων φαινομένων συλλογικής δράσης στον χώρο της ανώτατης παιδείας; Νομίζω πως, αν επιλέξουμε να αποστασιοποιηθούμε από προφανείς προσωπικές αντιπαραθέσεις και συνδικαλιστικές διενέξεις, ο καλύτερος τρόπος να προσεγγίσουμε το ζήτημα είναι να το συνδέσουμε με γενικότερες εθνικής κλίμακας πολιτικές και ιδεολογικές εξελίξεις. Πιστεύω, δηλαδή, ότι οι εξελίξεις στην ΠΟΣΔΕΠ είναι μέρος ευρύτερων πολιτικών εξελίξεων στη χώρα μας που (αρχίζοντας, πριν από καιρό, με δημοσιογραφικές ‘διαρροές’ περί σεναρίων συγκυβέρνησης ΠΑΣΟΚ και ΝΔ και, πρόσφατα, μετεκλογικής συνεργασίας ΠΑΣΟΚ και Συνασπισμού) απηχούν τις ‘επιταγές’ ενός αλά ελληνικά εκσυγχρονιστικού προτάγματος που, υποτίθεται, ‘διαβαίνει τα κατώφλια’ των ιστορικών ιδεολογικών αντιπαραθέσεων και ‘φέρνει κοντά’ ορισμένες μέχρι πρόσφατα συγκρουόμενες συλλογικές δυνάμεις της ελληνικής κοινωνίας. 

 

Σε τι συνίσταται αυτό το εκσυγχρονιστικό πρόταγμα; Σύμφωνα με παλαιότερη εργασία (Ψημίτης & Σεβαστάκης, (2002): «Ο ‘Ισχνός’ Εκσυγχρονισμός στην Ελλάδα. Όψεις της Πολιτικοθεσμικής Πραγματικότητας και Συγκρότηση της Συλλογικής Δράσης», στο Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα, Ιδεολογικά Ρεύματα και Τάσεις της Διανόησης στη Σημερινή Ελλάδα, Αθήνα, σσ. 61-86), ο εκσυγχρονισμός, στην ελληνική πολιτική σκηνή εμφανίζει κατά την τελευταία δωδεκαετία τρία διαφορετικά πλαίσια αναφοράς. Αυτά είναι:

 

1) Το πλαίσιο του εκσυγχρονισμού ως ολοκληρωμένου εξευρωπαϊσμού. Στο πλαίσιο αυτό αναπτύσσεται μια ολοένα εντεινόμενη πίεση προς μια σύγκλιση με την μέση ‘ευρωπαϊκή πραγματικότητα’, προς μια υπέρβαση της ‘ελληνικής εξαίρεσης’ σε όλα τα πεδία, στο όνομα της ‘προόδου’. 

 

2) Το πλαίσιο του εκσυγχρονισμού ως ηθικοπολιτικής κουλτούρας, που ευνοεί ένα ‘πολιτισμένο ήθος’ στις πολιτικές αντιπαραθέσεις και στην έκφραση της κοινωνικής διαμαρτυρίας. Έτσι, αποβάλλονται οι ιδεολογικοί διαχωρισμοί και τα έντονα πολιτικά πάθη που θεωρούνται παρωχημένα και επικίνδυνα για τον δημοκρατικό διάλογο, ενώ συγχρόνως εξαίρεται η συναίνεση και η συνεργασία μεταξύ των συλλογικών δρώντων και μεταξύ αυτών και της πολιτικής εξουσίας ως δείγμα ωριμότητας και υγείας του πολιτικού και συνδικαλιστικού συστήματος.

 

3) Το πλαίσιο του εκσυγχρονισμού ως πεδίου στάθμισης των καλύτερων επιλογών για τη μεγιστοποίηση των ωφελειών στην οικονομική και πολιτική αγορά και στους θεσμούς τους. Εδώ προτείνονται αριστοποιητικές διεργασίες που υποτίθεται πως εξορθολογίζουν τη λειτουργία του δημόσιου τομέα και  απαλλάσσουν την κοινωνία από την παρασιτική πίεση των οργανωμένων γραφειοκρατικών συμφερόντων. Έτσι, απελευθερώνεται η δυναμική των εξατομικευμένων συμφερόντων και επιλογών που, σύμφωνα με αυτό το σχήμα, πνίγεται από παραδοσιακές κορπορατιστικές και συντεχνιακές διαμεσολαβήσεις με ευθύνη είτε της κλασικής πελατειακής δεξιάς είτε της παραδοσιακής κρατικιστικής αριστεράς. Σε αυτό το πλαίσιο ειδικά, η συνολική αποδυνάμωση των συνδικάτων, ως εφαρμογή θεραπείας-σοκ στα οικονομικά και διοικητικά του Δημοσίου, αποτελεί πρόταση-κλειδί.    

 

            Σχηματικά, λοιπόν, οι επιμέρους παράμετροι του εν Ελλάδι εκσυγχρονιστικού προτάγματος είναι οι εξής:

 

1) Στην αρχή του ολοκληρωμένου εξευρωπαϊσμού, εργαλείο προσαρμογής είναι η υπακοή σε νόρμες και κανόνες και επιμέρους στόχοι είναι η θεσμική σύγκλιση και η εξομάλυνση.

 

2) Στην αρχή της ηθικοπολιτικής ανανέωσης, εργαλείο προσαρμογής είναι η ελεγχόμενη ενσωμάτωση νέων πολιτικών ηθών και επιμέρους στόχοι είναι η συναίνεση, ο διάλογος και ο ιδεολογικός κατευνασμός.

 

3) Στην αρχή της αριστοποίησης και του εξορθολογισμού, εργαλείο προσαρμογής είναι η ελεγχόμενη φιλελευθεροποίηση, ενώ επιμέρους στόχους συνιστούν η ιδιωτικοποίηση και η εξισορροπημένη προσαρμογή.   

 

            Συμπερασματικά, ο ελληνικός και ‘ισχνός’ εκσυγχρονισμός προτείνει μια de facto μείωση των εναλλακτικών λύσεων στα προβλήματα της πολιτικής και του συνδικαλισμού. Αποκηρύσσει δηλαδή την αξίωση να αρθρωθούν συνδυασμένα οι συνολικές συνδικαλιστικές διεκδικήσεις που απευθύνονται στη πολιτική εξουσία και επιλέγει να αναμετρηθεί μόνο με εξειδικευμένα αιτήματα, ήδη επεξεργασμένα από προ-πολιτικά φίλτρα (π.χ. δημόσιες και ιδιωτικές επιχειρήσεις αιχμής, οργανώσεις συμφερόντων, διακομματικές επιτροπές, κορπορατιστικές δομές συνεργασίας κλπ.) που αποφασίζουν πόση κοινωνική πίεση το πολιτικό σύστημα διακυβέρνησης είναι ικανό να αντέξει.

 

            Επομένως, ο ισχνός ελληνικός εκσυγχρονισμός –του οποίου οι τελευταίες εξελίξεις στην ΠΟΣΔΕΠ είναι απλώς επιμέρους συμπτώματα- αντιπροσωπεύει την ανάγκη μετάβασης από ένα σύστημα διακυβέρνησης που ‘έπαιζε’ με τις ‘μεγάλες’ εναλλακτικές λύσεις των συλλογικών δρώντων (πχ. καθολική επικράτηση επί του αντιπάλου και αντίστοιχη δυνατότητα μεταβολής των κανόνων διάδρασης) σε ένα σύστημα διακυβέρνησης που επιτρέπει την εισδοχή στην πολιτική μόνο στους δρώντες οι οποίοι αυτοπεριορίζουν τις συγκρουσιακές τους συμπεριφορές αποδεχόμενοι ένα νέο πλέγμα αμοιβαίας συμβατότητας και συνύπαρξης. Στη λογική αυτή εξουδετερώνονται εν τη γενέσει τους οι συγκρούσεις, είτε εμποδίζοντας θεσμικά τη συγκροτημένη και πολιτικά αρθρωμένη διαμόρφωση των διεκδικήσεων και την εισδοχή τους στο πεδίο της γενικότερης πολιτικής ατζέντας, είτε ευνουχίζοντας τις προκύπτουσες διεκδικήσεις στο στάδιο της διοικητικής ‘επεξεργασίας’.

 

            Πράγματι, η συνεργασία ΚΙΠΑΝ και ΑΡΜΕ έχει στον προγραμματικό αλλά κυρίως στον κριτικό ιδεολογικό της λόγο πολλά από τα χαρακτηριστικά που αναλύθηκαν παραπάνω. Περιέχει το στοιχείο του ολοκληρωμένου εξευρωπαϊσμού και της άρσης της ‘ελληνικής ιδιαιτερότητας’ στον χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης. Περιέχει, επίσης, έναν ηθικοπολιτικό λόγο ο οποίος εξαίρει τις αξίες του ορθολογισμού, του ‘πολιτισμένου μεταρρυθμιστικού ήθους’ και της συναινετικής διαπραγμάτευσης, στη βασική λογική ότι εντέλει δεν υπάρχει τίποτα που να μη μπορεί να συζητηθεί και να διασυμφωνηθεί. Τέλος, περιέχει το στοιχείο της αριστοποίησης των διαδικασιών στην κατεύθυνση ενός φιλελεύθερου εκσυγχρονισμού με ‘ανθρώπινο πρόσωπο’ που αναδεικνύει την ‘επείγουσα’ ανάγκη να ιδιωτικοποιηθούν ορισμένες (προς το παρόν) από τις εκπαιδευτικές διαδικασίες του πανεπιστημίου (π.χ. μεταπτυχιακά προγράμματα και έρευνα).

 

            Γίνεται φανερό, επομένως, το ενδεχόμενο αυτό το ‘πείραμα ΠΟΣΔΕΠ’ να συνιστά προσομοίωση σε μικροκλίμακα μιας γενικότερης πολιτικής και ιδεολογικής σύγκλισης στην κατεύθυνση του εκσυγχρονιστικού προτάγματος. Μάλιστα, στο πλαίσιο ενός τέτοιου πειράματος δεν εκπλήσσουν ούτε οι αποκλίνουσες από τον ήπιο εκσυγχρονιστικό λόγο ρεβανσιστικές απειλές (στο κάτω-κάτω όλοι Έλληνες είμαστε!), ούτε φυσικά η συστηματική αποσιώπηση γεγονότων που καταδεικνύουν ότι η ‘παρωχημένη ελληνική ιδιαιτερότητα’ των ανοικτών συγκρούσεων είναι ένας βολικός μύθος (π.χ. η τετράμηνη κατάληψη του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης που έγινε εναντίον της Συνθήκης της Μπολόνια, οι πρόσφατες κινητοποιήσεις φοιτητών στην Ιταλία για τις περικοπές της δημόσιας χρηματοδότησης, καθώς και η δημόσια συζήτηση που άνοιξε στη Γαλλία αναφορικά με τη σημασία του δημόσιου πανεπιστημίου).

 

Άλλωστε, όπως τεκμηριώνουν αναρίθμητα ιστορικά γεγονότα, όταν μια εκδοχή της Αριστεράς αποφασίζει να αναλάβει εργολαβικά το έργο του εσπευσμένου εκσυγχρονισμού ενός συστήματος, τότε το κάνει με ζήλο και αποφασιστικότητα που θα ζήλευαν ακόμη και αυτοί που, χωρίς να κουνήσουν δαχτυλάκι, στο τέλος θα ωφεληθούν τα μέγιστα από το αποτέλεσμα ενός τέτοιου εκσυγχρονισμού….

 

 

 

[Περιεχόμενα Αρθρων]

[άρθρα προηγούμενων ετών]

[Κεντρική Σελίδα]

[εισαγωγική σελίδα]

[Forum]