Θαν. Βακαλιός
Το άρθρο αυτό είναι το ελαφρώς βελτιωμένο κείμενο της ομιλίας την οποία έκανα
στην ημερίδα με θέμα Η παιδεια στον 21-ο αιώνα. Αντιφασεις και προοπτικες, που
οργάνωσε το Διδασκαλείο «Δημήτρης Γληνός» του Παδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής
Εκπαίδευσης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, στις 5/3/2008
Από τη βιομηχανική επανάσταση και μετά είχε δρομολογηθεί μια διαδικασία, άμεσης
ή έμμεσης κατάργησης της αυτονομίας της παιδείας σε όλα τα επίπεδα και τις
μορφές λειτουργίας της, η οποία σήμερα έχει ολοκληρωθεί. Καταργήθηκε ή
καταργείται στις μέρες μας η μεγάλη παράδοση του πανεπιστημίου που είχε ως
μοντέλο το universitas (βλέπε πανεπιστήμιο της Μπολόνια και πανεπιστήμιο του
Παρισιού) της προβιομηχανικής εποχής, με την απόλυτα διακριτή αυτονομία και
ανεξαρτησία του .*
----------------------
* Για τις διαδικασίες και τους τρόπους άλωσης του universitas, αλλά και για τις
αντιδράσεις σ αυτή την εξέλιξη, βλέπε την ιδιαίτερα σημαντική μελέτη του
καθηγητή Σπύρου Ράση, με τον τίτλο Τα πανεπιστήμια χθες και σήμερα, εκδόσεις
Παπαζήσης, 2004.
---------------------------
Στην εποχή που δρομολόγησε η βιομηχανική επανάσταση και ο αστισμός ο ρόλος της
παιδείας στην κοινωνία και το περιεχόμενό της ορίζεται σε σχέση με τις ανάγκες
της οικονομίας και , σε δεύτερο βαθμό, σε σχέση με την κοινωνική φιλοσοφία που
διέπει την κυρίαρχη κοινωνική συνείδηση. Εξακολουθεί ,βέβαια, και στην εποχή μας
να είναι σε ισχύ η θέση του Μαρξ ότι σε κάθε κοινωνία η κυρίαρχη ιδεολογία είναι
η ιδεολογία της κυρίαρχης τάξης με τις προεκτάσεις της στο περιεχόμενο αλλά και
στον τρόπο λειτουργίας της παιδείας, βασικός σκοπός της οποίας είναι η
εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής. Ωστόσο, ο ρόλος της κυρίαρχης ιδεολογίας δεν
αποφασίζει οπωσδήποτε για το περιεχόμενο και το ρόλο της στην κοινωνία. Υπάρχουν
περιθώρια για την ανάπτυξη ιδεολογιών οι οποίες αντιστρατεύονται την κυρίαρχη
ιδεολογία,. Η προσπάθεια για την αυτονομία του πανεπιστημίου είναι στενά δεμένη
με αυτό το σκοπό.
Αν και θεωρώ σημαντικές τις επισημάνσεις και αναλύσεις του Αλτουσέρ για το ρόλο
της παιδείας ως μορφής έκφρασης και λειτουργίας της κυρίαρχης ιδεολογίας, δεν
τις αποδέχομαι πλήρως. Ο χώρος της παιδείας μπορεί με τη συνειδητή παρέμβαση των
λειτουργών της (εκπαιδευτικών και μαθητών- σπουδαστών) να αποκτήσει έναν
αξιόλογο βαθμό αυτονομίας. Μπορεί η συνειδητή παρέμβαση αυτού του υποκειμενικού
παράγοντα να επηρεάσει το περιεχόμενο της παιδείας, να εισάγει ιδέες και αξίες
μιας άλλης ιδεολογίας, επηρεάζοντας έτσι την κοινωνική λειτουργία του σχολείου..
Αυτό βέβαια μπορεί να επιτευχθεί μόνον εφόσον η παρέμβασή τους εκλαμβάνει ως
ανυπέρβλητο δεδομένο το γεγονός ότι η παιδεία είναι υποχρεωμένη να παράσχει
κοινωνικά και οικονομικά – παραγωγικά λειτουργικές γνώσεις και δεξιότητες.
Λειτουργικές είναι οι γνώσεις και οι δεξιότητες που ανταποκρίνονται στη δυναμική
αλλαγής ή και ανάπτυξης των αναγκών της οικονομίας και της κοινωνίας. Αφού είναι
βέβαιο ότι ειδικότερα στην εποχή μας – λόγω και της καταναλωτισμού- οι ανάγκες
της κοινωνίας δεν είναι σταθερές. Υπόκεινται στη δυναμική της εξέλιξης, κατά
πρώτο λόγο στη δυναμική της οικονομικής ανάπτυξης, επηρεάζοντας καθοριστικά το
περιεχόμενο της παιδείας. Πρόκειται για δομική αλλαγή στο θέμα των αναγκών που
δρομολογήθηκε με τη βιομηχανική επανάσταση, η οποία αλλαγή στην εποχή μας της
επιστημονικοτεχνικής επανάστασης έχει επηρεάσει ουσιαστικά και δομικά τις
εκπαιδευτικές ανάγκες της κοινωνίας.
Στην εποχή μας η επιστήμη λειτουργεί ως βασικός παράγοντας της οικονομίας, αλλά
και της διοίκησης του κράτους και των κοινωνικών υπηρεσιών. Είναι πλέον καθολικό
γεγονός αυτό που είχε επισημάνει και προβλέψει ο Μαρξ στα Grundrisse… : η
επιστήμη έχει γίνει άμεση παραγωγική δύναμη. Με δεδομένη και αυτή τη συνάρτηση
οφείλουμε να προσεγγίσουμε τον κοινωνικό ρόλο της παιδείας - τα προβλήματά της,
τη δυναμική της και τις αντιφάσεις της, σε συνθήκες παγκόσμιας μονοκρατορίας του
κεφαλαίου.
Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα και για μια νέα τάξη πραγμάτων, μετά την
πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, στην οποία το ερώτημα για τη σχέση παιδείας και
οικονομίας, πολύ περισσότερο το ερώτημα για τη σχέση παιδείας και τεχνολογίας,
αλλά και παιδείας και επιστήμης- έρευνας, δεν μπορεί να οριστεί με μόνη αναφορά
στα εθνικά πλαίσια κάθε χώρας ξεχωριστά. Η κατάσταση της αυτάρκειας και για την
λεγόμενη εθνική παιδεία ανήκει οριστικά στο παρελθόν. Σε μεγαλύτερο ή μικρότερο
βαθμό αυτή η συνθήκη ισχύει ακόμα και για τις οικονομικά, τεχνολογικά και
επιστημονικά προηγμένες χώρες που λειτουργούν ως υποδείγματα για τις λιγότερο
προηγμένες.
Αυτό δε σημαίνει ότι ο εθνικός χώρος δεν είναι το κύριο πλαίσιο αναφοράς για την
παιδεία. Το παράδοξο, από μια πρώτη ματιά, είναι ότι για τις δυνάμεις που δεν
υποτάσσονται στις επιταγές της παγκόσμιας εξουσίας του κεφαλαίου, ο εθνικός
χώρος τείνει να γίνει ο μόνος χώρος για την ελευθερία κινήσεων. Με αυτή την
έννοια μπορεί να πει κανείς ότι για τις δυνάμεις αυτές η παιδεία είναι εθνική
υπόθεση - με δεδομένη σε κάθε περίπτωση την αναφορά στη σύνδεσή της με τις
διεθνείς και τις παγκόσμιες εξελίξεις.
Θα πρέπει βέβαια να πω ότι η κατάργηση της Σοβιετικής Ένωσης και του λεγόμενου
«παγκόσμιου σοσιαλιστικού στρατοπέδου» επηρεάζει αποφασιστικά αυτού του είδους
τις εξελίξεις σε εθνικό επίπεδο. Η παρουσία των μηχανισμών και των δυνάμεων της
λεγόμενης νέας τάξης πραγμάτων σε κάθε χώρα, αλλά και σε διεθνές και παγκόσμιο
επίπεδο, μπορεί να τις αναστείλει ή και να τις ακυρώσει για μικρότερο και για
μεγαλύτερο διάστημα, ακόμα και για μια ολόκληρη ιστορική περίοδο. Όμως, όχι επ
άπειρον.
Πάντως, το γεγονός ότι ο χρονικός ορίζοντας της νέας τάξης πραγμάτων είναι
ασαφής και απρόβλεπτος επηρεάζει αποφασιστικά την υπόθεση εργασίας αναφορικά με
τις προοπτικές και τις αντιφάσεις της παιδείας. στον 21-ο αιώνα. Θα μπορούσαμε
βέβαια να προσεγγίσουμε το θέμα μας αποδεχόμενοι την αφηρημένη υπόθεση ότι ο
21-ος αιώνας θα είναι ο αιώνας της σοσιαλιστικής ανατροπής. Δεν απορρίπτω εξ
ορισμού αυτή την υπόθεση – πρόβλεψη. Μάλιστα, θα έλεγα ότι αυτή η υπόθεση δεν
είναι αυθαίρετη. Σημειώνω μόνον ότι η στοιχειοθέτηση αυτής της υπόθεσης εργασίας
κατασκευάζεται με τους όρους της διαλεκτικής της φιλοσοφίας της ιστορίας. Το
διακύβευγμα σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα ή ακόμα και το διακύβεγμα σοσιαλισμός ή
αφανισμός της ανθρωπότητας, προκύπτει από μια τέτοια προσέγγιση. Υιοθετώ και
εφαρμόζω στο έργο μου αυτόν τον τρόπο προσέγγισης της ιστορίας έχοντας κατά νου
το εμπειρικά πιστοποιημένο γεγονός ότι η φιλοσοφική διαλεκτική γνώση έχει
πρακτική αξία μόνον εφόσον αναδεικνύεται μέσα από την ανάλυση της συγκεκριμένης
πραγματικότητας. Και είναι αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ. Μας ενδιαφέρει εδώ η
οντολογική προσέγγιση της πραγματικότητας, από τη δυναμική της οποίας μπορεί να
προκύψει και η προοπτική ανατροπής της.
Στοιχειώδης προϋπόθεση για να καταπιαστεί κανείς σοβαρά με το θέμα μας είναι
πρωτίστως να επιχειρήσει να δώσει την εναργή εικόνα του σημερινού κόσμου, της
σημερινής διεθνούς και παγκόσμιας πραγματικότητας. Είναι προφανές ότι αυτό δεν
μπορεί να είναι έργο μιας ομιλίας, η οποία εξάλλου δεν προτίθεται να κάνει άλλο
από το να θέσει προς συζήτηση έναν προβληματισμό.
Περιορίζομαι να πω ότι υπάρχουν αρκετές, επιστημονικά - ερευνητικά έγκυρες
μελέτες, που επιτρέπουν να μορφώσουμε μια εναργή εικόνα για τη σημερινή
πραγματικότητα.. Ενδεικτικά, όμως όχι τυχαία, αναφέρω εδώ το νέο βιβλίο του
Κώστα Βεργόπουλου Τό Μεγάλο Ρήγμα. Η αποδόμηση του κόσμου (εκδόσεις Λιβάνη)
καθώς και το βιβλίο του Πολωνού κοινωνιολόγου Zygmuτt Bauman, H
μετανεωτερικότητα και τα δεινά της (εκδόσεις Ψυχογιός). Εξάλλου, υπάρχουν και οι
ετήσιες εκθέσεις του ΟΗΕ με τον τίτλο Ανθρώπινη Ανάπτυξη, οι οποίες παρέχουν μια
πληρότητα στοιχείων για τη σημερινή πραγματικότητα.
.Θα πρέπει να πω ότι η οντολογική προσέγγισης της πραγματικότητας του σύγχρονου
κόσμου με αναφορά και στο πρόβλημα της παιδείας με έχει απασχολήσει στα όρια της
θεματικής των βιβλίων μου Η επιστημονικοτεχνική επανάσταση ο σοσιαλισμός και ο
άνθρωπος (εκδόσεις Θεμέλιο), Θέματα κοινωνιολογίας της εκπαίδευσης (εκδόσεις
Παρατηρητής, τώρα: Επίκεντρο), Τεχνολογία, Κοινωνία Πολιτισμός (εκδόσεις
Ψηφίδα), ειδικότερα το έχω αντιμετωπίσει όταν προς το τέλος της δεκαετίας του
1970 ως επιστημονικός υπεύθυνος και κύριος ερευνητής μιας έρευνας του
Φιλοσοφικού Ινστιτούτου της Ουγγρικής Ακαδημίας Επιστημών, μαζί με ένα αξιόλογο
διεπιστημονικό επιτελείο ερευνητών προσπαθήσαμε να μελετήσουμε Το πρόβλημα της
παιδείας (με την ευρύτερη έννοια) του ανθρώπου στο σημερινό κόσμο. Όμως δεν
μπορώ να πω ότι έχω επιχειρήσει να προβώ στη αυτόνομη μονογραφική μελέτη του.
Τονίζοντας τη σημασία της οντολογικής προσέγγισης θεωρώ αναγκαίο να πω ότι θα
ήταν χωρίς αντικείμενο το αίτημα για την ερευνητική ή ακόμα και για τη
στοχαστική συνολική προσέγγιση – μελέτη του θέματος Η παιδεία στον 21- 0 αιώνα.
Αντιφάσεις και προοπτικές, αν αποδεχόμασταν την άποψη του μεταμοντερνισμού
σύμφωνα με την οποία η ανθρωπότητα έχει εισέλθει σε μια εποχή υπέρβασης της
αιτιοκρατίας και αμφισβήτησης της δύναμης της λογικής. Την άποψη που μιλά για
την αβεβαιότητα και την απροσδιοριστία, όχι μόνον στο χώρο της κβαντικής
μηχανικής, αποδεχόμενη τη σχετική θεωρία του Χάιζεμπεργκ, αλλά και στο χώρο της
κοινωνίας, της κοινωνικής προόδου, την οποία και απορρίπτει ακόμα και ως υπόθεση
εργασίας. Αν αποδεχόμασταν την άποψη η οποία υποστηρίζει ότι στη νέα
πραγματικότητα καταστρέφονται 1) τα βέβαια ισχυρά θεμέλια της γνώσης.2) η ιδέα
μιας συνολικής αντίληψης του κόσμου και 3) η ιδέα μιας βέβαιης αλήθειας. (Βλέπε
στο άρθρο Ο μεταμοντερνισμός στη φιλοσοφία ,του Gianni Vattimo.Παναγιώτηςς
Πέρρος, www.filosofia.gr, 25.2. 2008).
Δεν είναι του παρόντος να ασχοληθώ εδώ ειδικά με την άποψη του μεταμοντερνισμού.
Μου αρκεί για την ομιλία μου αυτή να πω ότι και αιτιοκρατία υπάρχει και η λογική
δεν μας έχει εγκαταλείψει. Είναι άλλο το θέμα ότι αυτές οι παράμετροι της ζωής
του ανθρώπου τίθενται στην υπηρεσία του παράλογου- εφόσον δεχτούμε ότι η
οικολογική καταστροφή, οι πολεμικοί εξοπλισμοί και ο πυρηνικός πόλεμος ανήκουν
στο χώρο του παράλογου.
Απορρίπτοντας αυτές τις απόψεις δεν σημαίνει ότι αποδεχόμαι τον ντετερμινισμό
του μέλλοντος. Το μέλλον πάντα, ειδικότερα στην εποχή μας, είναι γεμάτο από
αστάθμητους παράγοντες, που ενισχύουν την αίσθηση της αβεβαιότητας. Αυτό δεν
έχει να κάνει, όπως υποστηρίζεται από φιλοσόφους, με το ότι η δυναμική της
τεχνολογικής ανάπτυξης επικυριαρχεί πάνω στην ανθρώπινη θέληση και στην
ανθρώπινη ελευθερία και είναι αυτό που καθιστά το μέλλον αβέβαιο για τον
άνθρωπο, καθιστώντας τον αδύναμο να υπερβεί το σημερινό κοινωνικό στάτους κβο.
Συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Η θέληση και η ελευθερία – οριζόμενη με τους
όρους της επιλογής και της κίνησης- των κοινωνικών ταξικών δυνάμεων που
ενδιαφέρονται για τη διατήρηση και τη διαιώνιση του κοινωνικού στάτους κβο είναι
ακριβώς ο συντελεστής που δημιουργεί τις καταστάσεις αβεβαιότητας σχετικά με το
μέλλον της ανθρωπότητας.
Σε αντίθεση λοιπόν με την άποψη του μεταμοντερνισμού, μπορούμε με βεβαιότητα να
δώσουμε την συνολική εικόνα της σημερινής πραγματικότητας και να προβούμε σε
ορισμένες διαπιστώσεις ή υποθέσεις για τη δυναμική του σημερινού κόσμου με όριο
το ορατό μέλλον, μαζί και για μέλλον της παιδείας, που εδώ μας ενδιαφέρει. Αυτό
σημαίνει ότι δεν μπορούμε να μιλήσουμε με βεβαιότητα για το μέλλον του κόσμου
και της παιδείας με όρους εκατονταετίας. Κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά δύσκολο ή
και αδύνατο ειδικότερα για τον ευρωπαίο ο οποίος έχει μάθει να σκέπτεται για το
μέλλον με όρους του ορατού μέλλοντος
Από αυτή την άποψη οι κινέζοι που σκέφτονται με χρονικό ορίζονται τα εκατό
χρόνια, είναι σε πλεονεκτική θέση. Βέβαια, θα μπορούσε κανείς να αντιτάξει το
επιχείρημα ότι ο Μαρξ πριν από εκατόν πενήντα και πλέον χρόνια, διέγνωσε, στο
βαθμό που το επέτρεπε η δυναμική του καπιταλισμού της εποχής, την πορεία
εξέλιξης του κόσμου, κατά τρόπο που αυτή η διάγνωση –πρόβλεψη να αποτελεί βασικό
άξονα αναφοράς για τη δική μας ανάλογη προσπάθεια. Ενώ η μεθοδολογία του
διατηρεί αναλλοίωτη την ισχύ της. Πάντως,, η σημερινή χαώδης –από μία άποψη-
κατάσταση του κόσμου δεν επιτρέπει τέτοια εγχειρήματα, παρά μόνον στο επίπεδο
του φιλοσοφικού στοχασμού. Ωστόσο, επιτρέπει έναν προβληματισμό για το μέλλον
της παιδείας τις προοπτικές και τις αντιφάσεις της ο οποίος αναδεικνύεται μέσα
από την κριτική θεώρηση της σημερινής πραγματικότητας. Με δεδομένη αυτή την
πραγματικότητα, μπορεί να γίνει λόγος για το μέλλον της παιδείας, εφόσον βάλουμε
σε παρένθεση ή αγνοήσουμε εντελώς τη δυνατότητα ανατροπής της σημερινής
κυρίαρχης εκπαιδευτικής πολιτικής στο ορατό μέλλον. Πρόκειται για έναν αστάθμητο
παράγοντα που και αυτός καθιστά αδύνατη την πρόβλεψη με απόλυτους όρους, πράγμα
που εξορισμού είναι μεθοδολογικό λάθος.
Βέβαια, είναι εύκολο να μιλήσει κανείς με απόλυτη «βεβαιότητα» για το μέλλον της
παιδείας χρησιμοποιώντας κάποιες διαχρονικές παιδαγωγικές αρχές που «πρέπει» να
εφαρμοστούν για να υπάρξει το ιδανικό σχολείο - με το βέβαια κίνδυνο να
εγκλωβιστεί η σκέψη του στα όρια του μοντέλου του ιδανικού σχολείου και των
αρχών που «πρέπει» να το διέπουν – αγνοώντας τους νόμους και τη δυναμική της
πραγματικότητας μέσα στην οποία λειτουργεί το σχολείο και από την οποία μπορεί
να αναδειχτούν κάποιες τάσεις που επιτρέπουν τη διατύπωση περισσότερο ή λιγότερο
έγκυρων προβλέψεων. Διαφορετικά είναι δέσμιος ενός βολονταρισμού. Θα τολμούσα να
πω ότι η σχετική αρθρογραφία για την παιδεία στον 21- ο αιώνα πάσχει από αυτό το
σύνδρομο της παιδαγωγικής στάσης απέναντι στην ιστορία και το μέλλον της
παιδείας. Το λέω αυτό με την επιφύλαξη ότι τα τελευταία χρόνια δεν παρακολουθώ
επισταμένα τη σχετική βιβλιογραφία, η οποία ούτως ή άλλως μετριέται σε πολλές
χιλιάδες σελίδες.
Στην κατηγορία αυτή εντάσσεται το κείμενο εργασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με
τον τίτλο «Σχολεία στον 21-ο αιώνα». που ζητά τη γνώμη των δασκάλων, των
εκπαιδευτικών για τους τρόπους διαμόρφωσης «ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων». Από
το κείμενο αυτό λείπει παντελώς η αναφορά στους κοινωνικούς και ταξικούς
προσδιορισμούς των ατόμων σε έναν κόσμο ο οποίος διέπεται από το φαινόμενο της
καθολικής ανταγωνιστικότητας και ατομικότητας. Λείπει παντελώς η αναφορά στον
καθοριστικό ρόλο του κοινωνικού συστήματος στη διαμόρφωση και τη λειτουργία του
σχολείου. (βλέπε εκτενή αναφορά στο ένθετο της Αυγής «Παιδεία και κοινωνία»,
τεύχος 32.Φεβρουάριος 2008).
Όμως, πέρα από αυτή τη βιβλιογραφία υπάρχουν οι μελέτες για το σύγχρονο κόσμο
και το ρόλο της παιδείας οι οποίες δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην ανάπτυξη της
τεχνολογίας (της τεχνοεπιστήμης), ως καθοριστικό παράγοντα για την κοινωνική
λειτουργία και για το μέλλον της παιδείας. Και όντως, είναι και εμπειρικά
βεβαιωμένη η παρέμβαση της τεχνολογίας σε όλους τους τομείς και σε όλα τα
επίπεδα λειτουργίας της παιδείας, τώρα πλέον. Επηρεάζει το περιεχόμενό της, τους
τρόπους διδασκαλίας, την παιδαγωγική του σχολείου (ειδικότερα τη σχέση δασκάλου
και μαθητή), τη συγγραφή και την εκπαιδευτική- παιδαγωγική λειτουργία των
σχολικών βιβλίων, γενικότερα: των διδακτικών βιβλίων που χρησιμοποιεί το
σχολείο. Επηρεάζει την ίδια τη δομή του σχολείου, την εσωτερική λειτουργία του
και τη σχέση του με τους γονείς, με την κοινωνία και τον κόσμο γενικότερα (εδώ ο
όρος σχολείο αναφέρεται σε όλες τις βαθμίδες και τις μορφές της παιδείας –
εκπαίδευσης). Μάλιστα, αυτή η εξέλιξη φαίνεται να έχει αρχίσει να αμφισβητεί την
ίδια την ύπαρξη του σχολείου. Ενδεικτικά αναφέρομαι εδώ στο πρόβλημα που
δημιουργήθηκε στις ΗΠΑ από την εξάπλωση του φαινομένου παροχής της εκπαίδευσης
από το Ιντερνέτ. «Σχεδόν μισό εκατομμύριο Αμερικανόπουλων παρακολουθούν μαθήματα
μέσω Ιντερνέτ, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό λαμβάνει την εκπαίδευσή του εξολοκλήρου
με αυτόν τον τρόπο» (βλέπε σχετικό κείμενο στο www.in.gr 25/2/2008, στο λήμμα
εκπαίδευση).
Το φαινόμενο αυτό ακόμα δεν έχει εμφανιστεί στη χώρα μας. Σε μας η εκπαιδευτική
βιβλιογραφία αναφέρεται με θετικούς όρους για το ρόλο του Ιντερνέτ στην παροχή
σχολικής παιδείας σε παιδιά της νησιωτικής περιοχής, αλλά και οικισμών
απομακρυσμένων από τα περιφερειακά κέντρα, με λίγους κατοίκους και με λίγα
παιδιά που καθιστούν αδύνατη τη λειτουργία του σχολείου ή «έστω» τη λειτουργία
ολοκληρωμένου σχολείου,
Απ ότι γνωρίζω τα τελευταία χρόνια έχει υποχωρήσει αυτός ο προβληματισμός –
υπάρχει όμως στα προγράμματα των πανεπιστημιακών παιδαγωγικών τμημάτων. Επίσης,
έχει υποχωρήσει και ο προβληματισμός που αναφέρεται στις αρνητικές επιπτώσεις
από την αντικατάσταση της σχέσης δασκάλου- μαθητή με τη σχέση κομπιούτερ-
μαθητή. Αυτή είναι η εντύπωσή μου.
Από μία άποψη η εξάπλωση και στη χώρα μας των bloggers (αυτή τη στιγμή, σύμφωνα
με το Νίκο Δήμου, είναι 40.000) επηρεάζει και τη σχέση των νέων με το σχολείο,
όχι οπωσδήποτε αρνητικά. Στα blogs διαβάζει κανείς κείμενα με ουσιαστικές
παρατηρήσεις, με κριτικά σχόλια και παρατηρήσεις για το σχολείο, μαζί και για το
πανεπιστήμιο και για δασκάλους. Δεν είναι του παρόντος να σχολιάσω το θόρυβο στα
ΜΜΕ για τα blogs και τις προθέσεις της κυβέρνησης για τη λήψη μέτρων που αφορούν
τη λειτουργία τους, τον έλεγχό τους.
Από μια πρώτη ματιά τα παραπάνω προβλήματα φαίνεται να είναι άσχετα από τον
ταξικό χαρακτήρα του κοινωνικού συστήματος. Το λέω αυτό και με την εμπειρία από
τις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμό, όπου ο οικονομικός και ο προσωπικός
ανταγωνισμός υπήρχε σε ήπια μορφή στην κοινωνία και πολύ λιγότερο υπήρχε στο
σχολείο, ενώ ήταν ανύπαρκτος ο ρόλος του χρήματος και της αγοράς στη λειτουργία
του, στη σχέση δασκάλου – μαθητή Όμως, υπήρχε έντονος στο επίπεδο της
ακαδημαϊκής εξέλιξης των εκπαιδευτικών. Το λέω αυτό κυρίως βασιζόμενος στην
εμπειρία της Ουγγαρίας. Θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς ότι αυτά τα προβλήματα
θα εμφανιστούν και στο μέλλον (με μεγαλύτερη ή μικρότερη ένταση) ανεξάρτητα από
τις κοινωνικές ανατροπές οι οποίες μπορούν να υπάρξουν.
Κι όμως, η γενικότερη ιστορική εμπειρία, μαζί και η εμπειρία από την ιστορία της
εκπαίδευσης και της παιδαγωγικής, επιτρέπει να μιλήσει κανείς με σημαντικό βαθμό
βεβαιότητας ότι το κοινωνικό σύστημα μπορεί να επηρεάσει αποφασιστικά τον τρόπο
αξιοποίησης της τεχνολογικής προόδου για την ανάπτυξη του κοινωνικού
απελευθερωτικού ρόλου της γνώσης την οποία παρέχει το σχολείο. Δεν αναφέρομαι
στην περίπτωση της Κούβας, κυρίως επειδή το κουβανέζικο σχολείο δεν έχει υποστεί
την είσοδο της σύγχρονης τεχνολογίας. Ωστόσο, πιστεύω ότι και από την εμπειρία
του κουβανέζικού εκπαιδευτικού συστήματος, ειδικότερα από την σχολική εμπειρία
του μπορούν να εξαχθούν κάποια χρήσιμα συμπεράσματα για το μέλλον, γι αυτούς που
στοχεύουν στην υπέρβαση της καπιταλιστικής πραγματικότητας, λαμβάνοντας υπόψη
και το γεγονός ότι η χώρα αυτή, εξαιτίας του αμερικανικού εμπάργκο βρίσκεται
ακόμα και τώρα μακριά από τις διεργασίες και τις αντιξοότητες της καπιταλιστικής
παγκοσμιοποίησης. Όμως υπάρχει και η θετική εμπειρία του εκπαιδευτικού
συστήματος και του σχολείου της καπιταλιστικής Φινλανδίας. . Ωστόσο, κατά τη
γνώμη μου το παράδειγμα της Φινλανδίας δεν προσφέρεται για την προσέγγιση του
μέλλοντος της παιδείας σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης της πολυπολιτισμικής
ανθρωπότητας με καπιταλιστικούς όρους.
Αν τώρα θελήσουμε με βάση αυτές τις εμπειρίες να προσεγγίσουμε το μέλλον της
παιδείας τότε θα μπορέσουμε να δούμε σε όλο τους το βάθος τα προβλήματα στα
οποία αναφέρθηκα παραπάνω, προσαυξημένα και με άλλα, καθώς και τις αιτίες που τα
προξενούν. Αναφέρομαι επιγραμματικά στα σημαντικότερα, χωρίς να μπορώ να
προχωρήσω σε αναλύσεις, και στην ανάπτυξη της θεωρητικής τους διάστασης. Τα
περισσότερα προβλήματα της εκπαίδευσης είναι γνωστά σε όλους μας, χωρίς ωστόσο
να είναι γνωστός ή και σαφής σε όλους ο θεωρητικός προβληματισμός που αφορά στο
γενικό ερώτημα αν το επίπεδο οικονομικής, τεχνολογικής και επιστημονικής
ανάπτυξης δικαιολογεί την ύπαρξη και αναπαραγωγή τους στο διηνεκές.
Επιγραμματικά τα σημαντικότερα από αυτά είναι : το φαινόμενο της ανεργίας, το
φαινόμενο του χάσματος μεταξύ πλουσίων και φτωχών ατόμων αλλά και χωρών και σε
σχέση με αυτά το πρόβλημα της ισότητας ευκαιριών στην παιδεία και στην κοινωνία,
με επιπτώσεις στην προσωπική σταδιοδρομία των ατόμων, το φαινόμενο της
επαγγελματικής κινητικότητας με την αναγκαστική εναλλαγή ειδικότητας ή και
επαγγέλματος στη διάρκεια της ζωής του εργαζόμενου, τα ηθικά προβλήματα που
έχουν να κάνουν με αυτά τα φαινόμενα με κορύφωση τον ανταγωνισμό μεταξύ των
ανθρώπων, φαινόμενα τα οποία η παιδεία από μόνη της είναι αδύνατο να τα
αντιμετωπίσει ουσιαστικά. Μπορεί βέβαια να συμβάλει αποφασιστικά στην ανάπτυξη
του κριτικού πνεύματος απέναντί σ αυτά τα φαινόμενα και στην ανάπτυξη μιας
συγκροτημένης αντίληψης για την ερμηνεία τους. Ειδικό πρόβλημα για την
εκπαίδευση στην καπιταλιστικά παγκοσμιοποιημένη ανθρωπότητα αποτελεί το πρόβλημα
της πολυπολιτισμικότητας και της ηθικής συνοχής των ατόμων και μέσα στο
σχολείο..
Βέβαια, τα διάφορα επίπεδα της εκπαίδευσης αντιλαμβάνονται ή και βιώνουν
διαφορετικά αυτά τα προβλήματα, ενώ έχουν τα δικά τους ιδιαίτερα προβλήματα.
Έτσι όσον αφορά το πανεπιστήμιο νομίζω ότι το σημαντικότερο πρόβλημα είναι το
γεγονός ότι εξαιτίας της νεοφιλελεύθερης πολιτικής, γενικά εξαιτίας της αστικής
οικονομικής πολιτικής διακυβεύεται το μέλλον του ως χώρος διάδοσης, καλλιέργειας
και παραγωγής των ανθρωπιστικών ιδεών και αξιών στον οποίο συγκροτείται και
αναπτύσσεται το βαθύτερο ανθρώπινο περιεχόμενο της επιστημονικής γνώσης, σε ένα
κλίμα ελεύθερης κριτικής θεώρησης όλων των συνιστωσών της κοινωνικής και της
ανθρώπινης ζωής. Αυτή η εξέλιξη οδηγεί στην κατάργηση του πανεπιστημίου που στην
εποχή μας λειτουργεί (οφείλει να λειτουργεί) ως το ανάχωμα της τεχκοκρατικής
βαρβαρότητας που έχει κατακλύσει την ανθρωπότητα. Αυτό θα μπορούσε να το κάνει
ένα πανεπιστήμιο με λειτουργική και παιδευτική αυτονομία «απέναντι στα κερδώα
κριτήρια και τις ιδιοτελώς ωφελιμιστικές πιέσεις της αγοράς, αφενός, αλλά και
απέναντι στην κρατική κηδεμονία, αφετέρου» ( αυτή τη διατύπωση τη δανείστηκα από
το βιβλίο του Κώστα Σταμάτη , Η αβέβαιη «Κοινωνία της γνώσης» (εκδόσεις
Σαββάλας, 2005, σελ. 249). Το ερώτημα είναι αν με δεδομένη την σημερινή
πραγματικότητα αυτό είναι δυνατό. Αυτό είναι αντικείμενο μιας άλλης μελέτης την
οποία προσεχώς προτίθεμαι να δημοσιεύσω, με κάποιες ενδεχόμενες βελτιώσεις.
Θανάσης Βακαλιός Ομότιμος καθηγητής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. E
mail: tvakali@otenet.gr
