Θρανίο, καναπές, τάφος

του Αντώνη Αντωνάκου

Μανόλης Αναγνωστάκης, Στο παιδί μου...

Στο παιδί μου δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια

Και του μιλούσανε για Δράκους και για το πιστό σκυλί
Για τα ταξίδια της Πεντάμορφης και για τον άγριο λύκο

Μα στο παιδί δεν άρεσαν ποτέ τα παραμύθια

Τώρα, τα βράδια, κάθομαι και του μιλώ
Λέω το σκύλο σκύλο, το λύκο λύκο, το σκοτάδι σκοτάδι,
Του δείχνω με το χέρι τους κακούς, του μαθαίνω
Ονόματα σαν προσευχές, του τραγουδώ τους νεκρούς μας.

Α, φτάνει πια! Πρέπει να λέμε την αλήθεια στα παιδιά.

Από τη συλλογή Ο στόχος (1970)

Οι παππούδες μας δεν είχαν ακούσει ποτέ να γίνεται λόγος για εντατικοποίηση της παραγωγής, για ανταποδοτικά οφέλη, για μακροπρόθεσμη σχεδιοποίηση, για μετακίνηση τεκτονικών πλακών ή για διαστολή και συστολή του σύμπαντος. Παρόλα αυτά και στα γηρατειά τους ακόμα φύτευαν ελιές, έφτιαχναν κήπους, καλλιεργούσαν αμπέλια χωρίς να τους απασχολούν ζητήματα κόστους και απόδοσης. Ψάρευαν και κυνηγούσαν από ανάγκη για να γεμίσουν τα στομάχια τους και όχι από χόμπι ή απελπισία. Τους έφτανε μια μερίδα για το μεσημεριανό κι έτσι δε βομβάρδιζαν τους βυθούς με δυναμίτη καταστρέφοντας τους γόνους και τις φωλιές, δεν εκτελούσαν με τα σκάγια τους μεταναστευτικά πουλιά διακόπτοντας το αρχέγονο πηγαινέλα. Γνώριζαν πως οποιαδήποτε ισχύ κι αν διέθεταν, η ισχύς αυτή δεν θα είχε ευεργετικά αποτελέσματα αν οι ίδιες οι πράξεις τους δεν υπάκουαν στις εποχές, αν δεν πρόσεχαν τους ανέμους, αν δεν σέβονταν τα καμώματα της απρόβλεπτης Μεσογείου, αν δεν κλάδευαν τα δέντρα την ώρα που έπρεπε και δεν άφηναν στο μούστο τον καιρό που του χρειαζόταν για να βράσει. Δεν σκέφτονταν με όρους αιωνιότητας όμως ζούσαν, δρούσαν και πέθαιναν σένα χρόνο αληθινά χωρίς τέλος.

Αυτό που κυριαρχεί σήμερα είναι η αυτονόμηση της τεχνο-επιστήμης. Δεν μας απασχολεί πλέον αν υπάρχουν ανάγκες που πρέπει να ικανοποιήσουμε, παρά κατά πόσον το ένα ή το άλλο, επιστημονικό ή τεχνικό επίτευγμα είναι εφικτό και μπορεί να αποφέρει κέρδος. Αν είναι πράγματι εφικτό και μπορεί να αποφέρει κέρδος τότε θα υλοποιηθεί οπωσδήποτε και θα κατασκευαστεί και η αντίστοιχη ανάγκη.

Οι παλιοί γνώριζαν τι συνέβαινε γύρο τους αλλά δεν επιθυμούν να μάθουν τι συμβαίνει σήμερα. Οι σύγχρονοι νέοι ξέρουν τι γίνεται σήμερα, αγνοούν όμως τα χθεσινά συμβάντα. Οι παλιοί δε μπόρεσαν να προβλέψουν τον κατακλυσμό που έφερε ο Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος, ενώ οι νέοι δεν τον πήραν χαμπάρι καν. Οι νέοι δεν μπορούν να καταλάβουν τους γέρους δηλαδή το παρελθόν. Το παρελθόν έρχεται στους νέους μουμιοποιημένο μέσα απ ʼτη λεγόμενη σχολική γνώση. Αποστειρωμένο και ξεκομμένο απʼ τις αιτίες που το δημιούργησαν άρα νεκρό.

Είχαν προηγηθεί η Γενιά της κατοχής που συνέχισε με το αντάρτικο στα βουνά, οι Λαμπράκηδες που έθαψαν τη δικτατορία του Καραμανλή και των καθαρμάτων του γενικού επιτελείου, η Γενιά της Αντίστασης κατά της χούντας που σχηματοποιήθηκε και καταγράφηκε ως Γενιά του Πολυτεχνείου. Όμως απʼ τις αρχές της δεκαετίας του εξήντα η Ελλάδα άνοιξε πόρτες και παράθυρα στους ξένους τουρίστες που κατέφθαναν μαζικά κουβαλώντας παρδαλά ρούχα, βιβλία, δίσκους, λίγο χασισάκι, άφθονη ελευθερία και γενναιόδωρο έρωτα. Όλα αυτά για το ελληνόπουλο της εποχής ήταν μια όαση καθώς η εκκλησία και το κράτος κάναν μέχρι τότε απόλυτο κουμάντο στα γεννητικά του όργανα και στο μυαλό του. Έκτοτε χρονολογείται το σάστισμα των νεοελλήνων που επιτάθηκε με την είσοδο της Ψωροκώσταινας στη γερμανοκρατούμενη Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σήμερα η Ελλάδα στέκει στο σταυροδρόμι μιας πεθαμένης παράδοσης και ενός άθλιου αμερικάνικου τρόπου ζωής με εξοντωτικά ωράρια εργασίας και ταχύτητες στα όρια της ανθρώπινης αντοχής. Η νεολαία σαστισμένη άλλοτε ακούει σκυλάδικα και άλλοτε κακή αμερικάνικη μουσική. Άλλοτε μαϊμουδίζει στα πανηγύρια την παράδοση και άλλοτε κοιτάζεται στον παραμορφωτικό καθρέφτη των realities και γραπώνεται από τον στείρο λαϊκισμό. Οι δάσκαλοι αυτής της νεολαίας είναι οι πρώτοι διδάξαντες το λαϊκισμό. Ο λαϊκισμός από τη φύση του είναι αντιδραστικό κίνημα. Στα σχολειά μας θεωρείται ύψιστης παιδαγωγικής αξίας η αθλιότητα της πρωινής ομαδικής προσευχής, οι γελοίες στρατιωτικού τύπου παρελάσεις, ο νεκρόφιλος εκκλησιασμός, η παρωδία των εθνικών εορτών, οι δήθεν εκπαιδευτικές εκδρομές που τσουβαλιάζουν τους μαθητές σε κλειστοφοβικά clubs ποτίζοντάς τους μπόμπες παίζοντας τη μουσική στο τέρμα προσφέροντας δωρεάν στείρωση. Τα συστατικά του εκπαιδευτικού συστήματος ήταν ανέκαθεν ο πουριτανισμός και η υποκρισία. Σε κανένα σχολικό τοίχο δεν είδα Εγγονόπουλο, Τσαρούχη, Modigliani ή Gauguin παρά μονάχα αγίους και λουλουδάκια. Το σύνθημα πίσω στα αρχαία/ πίσω στην παράδοση είναι ένα φασιστικό σύνθημα που οδηγεί στα σκατά. Ο καπιταλισμός δεν διαθέτει καμία κουλτούρα, η μοναδική του κουλτούρα είναι το συμφέρον του. Τουτέστιν δεν έχει πρόβλημα να μπάσει στη βουλή τους νεοναζί για να έχει δημοκρατικό άλλοθι στις ακραίες του επιλογές. Ο λαϊκισμός έχει αποβεί ένα θαυμάσιο ναρκωτικό για τις λαϊκές μάζες. Ο λαϊκισμός δεν αφήνει να επιλέξεις τα σωστά ανάμεσα στην παράδοση και τα δηλητηριασμένα δώρα του διεθνοποιημένου καπιταλισμού.

Δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία, που η νεολαία ενός λαού χαίρεται την αγραμματοσύνη της. Ο Καβάφης περιγράφει τους ματαιόδοξους αμόρφωτους νέους των αλεξανδρινών χρόνων, ο Σταντάλ αποτυπώνει τη συμπεριφορά των δανδήδων νεαρών που δεν ξέραν τι θέλαν και τι ζητούσαν μετά το Βατερλό και την Παλινόρθωση.

Οι νέοι επιβάλλεται να μαθαίνουν τι συμβαίνει στʼ αλήθεια στο εξωτερικό και ποιοί παίρνουν τις αποφάσεις στην Ελλάδα. Οι νέοι είναι άθλια πληροφορημένοι για τα τεκταινόμενα στη χώρα μοντέλο τους, δηλαδή τις ΗΠΑ. Οι νέοι ζουν στο απόλυτο σκοτάδι των πληροφοριών που εκπέμπονται απʼ την τηλεόραση και τυπώνονται στις εφημερίδες. Όποιος βαδίζει στο σκοτάδι προχωρά ψαχουλεύοντας. Οι νέοι πρέπει να ψάξουν την αλήθεια. Δεν ξέρουν πόσοι φυλακισμένοι, πόσες πουτάνες, πόσοι τοξικομανείς υπάρχουν στις ΗΠΑ. Δεν υποψιάζονται πως με τον ίδιο ρυθμό που παράγονται αγαθά παράγεται και δυστυχία. Δεν ξέρουν πως η ηγεμονία του πλούτου και της χλιδής είναι η καταρράκωση της ανθρώπινης ύπαρξης.

Επί σειρά ετών ο αντικομουνιστικός τύπος βομβαρδίζει το λαό με φοβικά σύνδρομα, του πιπιλίζει την καραμέλα του λιγότερου κράτους ως σανίδα σωτηρίας από μια κατασκευασμένη κρίση, του στερεώνει λογικές επιδομάτων, βοηθημάτων, και άλλων δωρεάν παροχών. Παπαγαλίζει με άκρατο λαϊκισμό την αθλιότητα του δωρεάν λες και ο εργοδότης χαρίζει στον εργαζόμενο την υγεία, την παιδεία, τον πολιτισμό.

Το Κεφάλαιο σιχαίνεται τη διανόηση που πηγάζει απʼ το Δήμο και τις ανάγκες του. Σιχαίνεται τις κατακτήσεις και τα δημόσια αγαθά. Χρειάζεται γουρούνια για να τους πουλάει λάσπη. Δημιουργεί πόλεις γκέτο, χρηματοδοτεί την υποκουλτούρα, προάγει το δουλεμπόριο και τα φτηνά εργατικά χέρια. Βαφτίζει τους πρόσφυγες λαθρομετανάστες για να μεγιστοποιεί το κέρδος του χωρίς κόστος.

Η άρχουσα τάξη χρησιμοποιεί την παιδεία και τον πολιτισμό δηλαδή την Παράδοση που έχει να κάνει με τη συλλογική μνήμη, ως λάστιχο. Όλες αυτές οι ψευτο-αναβιώσεις, τα χαζοχαρούμενα φεστιβάλ, τα ψευτο-λαϊκά, τα στημένα φολκλόρ, οι εμετικές αναβιώσεις αρχαίων εθίμων και βάλε δεν είναι παρά καραγκιοζιλίκια απʼ όπου τα κονομάνε οι αετονύχηδες. Οι επιλογές του περήφανου ελληνικού λαού υπήρξαν εύκολες και χαμερπείς. Και σήμερα άρχισαν να φαίνονται καθαρά τα αποτελέσματα του κλύσματος που υπέστη ο ένδοξος ελληνικός λαός απʼ τη χυδαία τηλεόραση και τον εξίσου χυδαίο γραπτό τύπο με αποκορύφωμα τη δήλωση πως απʼ όλους τους θεσμικούς οργανισμούς εμπιστεύεται πιο πολύ την εκκλησία και το στρατό. Κανείς όμως δεν πήρε μυρουδιά το αληθινό νόημα αυτής της ανατριχιαστικής δήλωσης.

Η παιδεία ενός λαού έχει να κάνει με τον κοινωνικό χώρο. Απʼ την αισθητική του μέχρι την ιδεολογία του. Αν η κοινωνία περνά βαθειά ηθική κρίση τότε και η παιδεία θα κολυμπά στο βόθρο των εγγράφων, των εξαγγελιών και των καλών προθέσεων. Θα βυθίζεται όλο και πιο πολύ στον πολτό της γραφειοκρατίας για να δίνει νόημα στην ανοργασμική ζωή ενός κόσμου που έχει προτεραιότητα την απόδοση και όχι την ευτυχία των μελών του. Προσφάτως διάβασα στο Βήμα άρθρο του καθηγητή Μπαμπινιώτη με δέκα σημεία αναφοράς στην κακοδαιμονία της εκπαίδευσης. Φρονώ πως ο Μπαμπινιώτης είναι άνθρωπος του κατεστημένου και πολεμάει τις αλλαγές. Είναι τουλάχιστον αστείο οι άνθρωποι της εξουσίας και τα πρωτοπαλίκαρα τόσων επιτροπών που λυμαίνονται για δεκαετίες τα υπουργεία και το δημόσιο λόγο να καμώνονται τους μεταρρυθμιστές. Οι πανεπιστημιακοί έστησαν το άγαλμα της δήθεν Παιδείας και μας καλούν κάθε τόσο να το προσκυνήσουμε. Η πανεπιστημιακή εκδοχή της Παιδείας προϋποθέτει έναν εθνικιστικό άξονα. Έθνος, θρησκεία, πατρίς, οικογένεια και άλλα κλασμένα μαρούλια. Απʼ αυτόν τον προκαθορισθέντα εθνικιστικό άξονα απορρέει το ζητούμενο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι η συμπεριφορά του εκάστοτε υπουργού παιδείας θυμίζει νοοτροπία μανιάτη χωροφύλακα.

Μη κατανοώντας το παρελθόν δεν καταφέρνουμε τίποτα στο παρόν. Όλοι σήμερα βλέπουμε τη σύγχυση που επικρατεί και διαισθανόμαστε την επερχόμενη μαυρίλα. Κανένα σύστημα Σκανδιναβικών χωρών δεν πρόκειται να σώσει την κατάσταση αν δεν δούμε ποιοι πραγματικά είμαστε. Τι ανθρώπους θέλουμε. Τι πολιτισμό παράγουμε. Η αυτογνωσία είναι απαραίτητη. Θα πρέπει να μάθουμε ποια ξένα στοιχεία πολιτισμών δανειστήκαμε και πόσα απʼ αυτά έχουν αφομοιωθεί. Δεν χρειάζεται να ξορκίζουμε ξένους πολιτισμούς, όπως δεν είναι απαραίτητο να χάσκουμε με ορθάνοιχτο στόμα μπρός στα ξένα επιτεύγματα. Δυστυχώς οι Ρωμιοί αρπάζουμε με ευκολία τα ξένα δολώματα.

Οι Ευρωπαίοι μας προόριζαν για γκαρσόνια. Οι νεοέλληνες επιβεβαιώνουν δραματικά τον αρχικό τους σχεδιασμό.

Η αναμόρφωση της κυρίαρχης κατάστασης περνάει υποχρεωτικά απʼ την αλήθεια. Πρέπει επιτέλους να πούμε την αλήθεια στα παιδιά. Πρέπει επιτέλους να συγκρουστούμε, διότι, όσο πάει γιγαντώνεται ο ιδεολογικός διχασμός που αντανακλά τον ταξικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης που παρέχεται από ένα αυταρχικό πλέγμα εξουσίας.

Οι περισσότεροι από τους εναπομείναντες των κοινωνικών μηνυμάτων δείχνουν να έχουν αποδεχθεί την ψευδαίσθηση ότι η αλληλεπίδραση έχει υποκαταστήσει τη δράση. Ακτιβισμός πλέον σημαίνει να έχεις σελίδα στο face book ή να σβήνεις τα φώτα επετειακά στην ώρα της Γής. Καθώς φαίνεται, απλά βυθίζουν εαυτούς στην εικόνα και συνεχίζουν το μοτίβο δουλειά-κατανάλωση-θάνατος για το οποίο εκπαιδεύτηκαν. Το δόλωμα και το αγκίστρι, καταναλωτικός εθισμός και ανόητος φόβος, υπό ελαφρά καταστολή και κρυμμένοι από ένα συνειδητό που χρειάζεται τουλάχιστον ένα οχτάωρο εμβάπτισης στα ΜΜΕ απλά για να παραμείνει λειτουργικό. Το σύνθημα θρανίο-καναπές-τάφος παίρνει σάρκα και οστά. Βαθύτερος στόχος αυτής της προσπάθειας είναι να κάνει συνείδηση στο νέο άνθρωπο ότι πρέπει να παραιτηθεί από κάθε προσπάθεια νʼ αλλάξει την κοινωνία και το περιβάλλον του γιατί ο κόσμος είναι εντελέχεια(η επίδραση δηλαδή της μοίρας που είναι αμετάκλητη, ωραιοποιημένη με φιλοσοφική φρασεολογία). Βαθύτερος στόχος αυτής της προσπάθειας είναι να κάνει συνείδηση στον ανήσυχο νεολαίο πως η πορεία της ανθρωπότητας δεν είναι η σύνθεση που προκύπτει από την πάλη ανάμεσα στις δυνάμεις που αγωνίζονται να απελευθερώσουν και νʼ ανοίξουν το δρόμο στον άνθρωπο και σε κείνες που προσπαθούν να φράξουν αυτό το δρόμο διατηρώντας την κυριαρχία τους και την εκμετάλλευση που ασκούν πάνω στην κοινωνία.

Όσο καθυστερημένος ο λαός τόσες επιτροπές σοφών θα στήνουν καραούλι στη νοημοσύνη του. Όσο θα βουλιάζει στη μεταφυσική τόσο θα εχθρεύεται τη διαλεκτική. Όσο θα κουρνιάζει σε μεγαλοϊδεατισμούς τόσο θα φλερτάρει με το φασισμό. Όσο θα αυνανίζεται με τη μεγαλοσύνη των προγόνων του τόσο θα βουλιάζει στη μετριότητά του.

Α.Α