Όποιος ξεφυλλίσει τα φετινά θέματα στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας Γ΄ λυκείου θα εντυπωσιαστεί αρχικά από την έκταση του κειμένου που δόθηκε στους υποψήφιους. Πώς είναι δυνατόν να πυκνώσει κάποιος δύο παραγράφους; και τι νόημα θα είχε ένα τέτοιο ζητούμενο για παιδιά που έχουν τελειώσει το δημοτικό; Η περίληψη έτσι γίνεται προσπάθεια διυλίσεως του κώνωπος (κάποιοι συνάδελφοι μάλιστα εντοπίζουν πέντε «βασικούς νοηματικούς άξονες», μετατρέποντας μια κουτσουλιά κείμενο σε πενταξονικό όχημα). Αλλά το καίριο ερώτημα είναι ποια ικανότητα των υποψηφίων ανιχνεύεται με αυτή την άσκηση κοσκινίσματος του κοσκινισμένου; η ταχυδακτυλουργία να μετατρέπεις τις τριακόσιες λέξεις σε εκατό;
Οι ασκήσεις πύκνωσης του λόγου στο Λύκειο γίνονται για να δούμε αν οι μαθητές μπορούν να κατανοήσουν και να αποδώσουν συνοπτικά το περιεχόμενο μεγαλύτερων κειμένων, σαν κι αυτά που θα συναντούν στη ζωή τους ως πολίτες και επιστήμονες (όσοι σπουδάσουν λ.χ. θα πρέπει να μελετούν βιβλιογραφία και να είναι σε θέση να μιλήσουν σύντομα για το περιεχόμενο των βιβλίων και των άρθρων που μελέτησαν), κι όχι να εγκύπτουν πάνω από τις λέξεις δύο παραγράφων σαν σχολαστικοί φιλόλογοι. Γιατί λοιπόν η επιτροπή έβαλε το μικρότερο κείμενο από κάθε άλλη χρονιά;
Απάντηση μπορεί να βρει κάποιος μόνον αν ανατρέξει σε ολόκληρο το κείμενο του Σεφέρη απ’ όπου προέρχεται το απόσπασμα (Γ. Σεφέρης, Δοκιμές, τ. 2, Ίκαρος, Αθήνα 1974, σσ. 175-177). Πρόκειται για μια ομιλία του ποιητή κατά την αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης τον Απρίλιο του 1964, λίγους μήνες μετά τη βράβευσή του με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Ο τίτλος της είναι « Η γλώσσα στην ποίησή μας». Στα μισά περίπου της ομιλίας του, κι αφού έχει αναφέρει τον αγώνα του ποιητή να διαμορφώσει το προσωπικό γλωσσικό του ύφος υπερβαίνοντας τις αδυναμίες της γλώσσας του κοινωνικού του περίγυρου (στέκεται σε τρία παραδείγματα: Σολωμός, Κάλβος, Καβάφης), περνά στο ζήτημα της θέσης που κατέχει η ελληνική λογοτεχνία και γλώσσα στο ευρύτερο ευρωπαϊκό πνευματικό περιβάλλον. Αντιγράφω τις δύο παραγράφους που προηγούνται της αρχής του κειμένου που δόθηκε στους υποψήφιους.

(...) Αν αφήσουμε κατά μέρος παλαιότερα έργα που οι πολλοί από μας – εννοώ τους λογοτέχνες – μοιάζουν να τα νομίζουν ξεπερασμένα και χωρίς οργανική επιρροή στη ζωή τους, η σημερινή ελληνική λογοτεχνία είναι ο καρπός ενός κράτους εκατόν πενήντα χρόνων. Μετρώντας με τα μέτρα της ζωής των λαών, όχι των ανθρώπων, δεν ξέρω αν τα λίγα αυτά χρόνια είναι αρκετά για την ενηλικίωσή της. Όμως το πράγμα που θα΄ πρεπε να μας ενδιαφέρει όλους είναι πόσο η λογοτεχνία αυτή μπορεί ν’ αντισταθεί στο νόμο της απορρόφησης από ισχυρότερες γλώσσες και λογοτεχνίες.
Κι αν μας ενδιαφέρει αυτό, θα πρέπει αναγκαστικά να πούμε πως δεν της μένουν διόλου περιθώρια να σπαταλά δυνάμεις, όπως όταν απαρνιέται την παλαιά παράδοσή της. Παράδοση, δε σημαίνει απαρίθμηση και μνείες παλαιών τίτλων, αλλά έργα που ζουν και γονιμοποιούν τη δημιουργική φαντασία των σημερινών ζωντανών ανθρώπων.
Βρισκόμαστε σ’ ένα σταυροδρόμι· δεν ήμασταν ποτέ απομονωμένοι· μείναμε πάντα ανοιχτοί σ’ όλα τα ρεύματα – Ανατολή και Δύση· και τ’ αφομοιώναμε θαυμάσια τις ώρες που λειτουργούσαμε σαν εύρωστος οργανισμός. [ είμαστε τώρα μέρος της λογοτεχνίας της Ευρώπης (εννοώ με την πιο πλατιά έννοια)] και συνταραζόμαστε κι εμείς, δικαιολογημένα ή αδικαιολόγητα, από διαδοχικές κρίσεις, αποκαλυπτικές εφευρέσεις και φόβους ... ... ...

Σημείωση 1: η φράση της τρίτης παραγράφου που περικλείεται στις αγκύλες, παραλείφθηκε στο κείμενο που δόθηκε στις εξετάσεις.
Σημείωση 2: ανάμεσα στις δύο παραγράφους του κειμένου που δόθηκε, υπήρχε και μια άλλη (αναφέρεται στη Σελεύκεια της Μεσοποταμίας και στα αισθήματα του ποιητή στη θέα της) που επίσης παραλείφθηκε.

Από την ανάγνωση των παραγράφων που προηγούνται και από τη φράση που (εσκεμμένα) παραλείφθηκε, εύκολα γίνεται αντιληπτό πως ο Σεφέρης δεν μιλά για την παράδοση γενικά και αόριστα. Μιλά για τη λογοτεχνική παράδοση.
Η επιτροπή των εξετάσεων, από ένα ευρύτερο κείμενο, από μια συλλογιστική πορεία που έχει άλλο θέμα και άλλη στόχευση, αποσπά δύο (μη συνεχόμενες) παραγράφους, παραλείπει φράσεις από τη μια και τις παρουσιάζει ως συνεκτικό λόγο, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για σπαράγματα που διαστρέφουν μάλιστα το ακριβές περιεχόμενο της βασικής έννοιας που πραγματεύεται ο ομιλητής. Όλη η λαθροχειρία γίνεται για να διασταλεί το περιεχόμενο του όρου παράδοση. Απομόνωσαν μόνο δύο παραγράφους, γιατί τόσες μπόρεσαν να βρουν που να ανταποκρίνονται στο σκοπό τους.
Θα μου πείτε : αυτά που ισχυρίζεται ο Σεφέρης για τη λογοτεχνία δεν εννοεί ότι ισχύουν και σε άλλους χώρους; Η απάντηση είναι κατηγορηματικά : όχι. Το ζήτημα όμως είναι πως, όταν γίνεται λόγος για λογοτεχνική παράδοση, το μυαλό του καθενός πάει σε συγκεκριμένα πράγματα: κείμενα, λογοτέχνες, σχολές, ρεύματα κτλ. Οι έννοιες της συνέχειας και της ρήξης αποκτούν πιο απτό περιεχόμενο, έτσι που μπορεί (ο μυημένος τουλάχιστο) να τις σχολιάσει.
Όταν όμως αναφερόμαστε στην παράδοση γενικώς και αορίστως, πού πάει το μυαλό του καθενός; Παντού και πουθενά. Ένας τόσο ρευστός κι αμφιλεγόμενος όρος που μπορεί να συμπεριλάβει τα πιο αντιφατικά πράγματα (από το δημοτικό τραγούδι, το κοκορέτσι και το ψαλτήρι μέχρι την προίκα και την οπλοκατοχή), στη συνείδηση αυτού που καλείται να τον επεξεργαστεί, καταλήγει να μη σημαίνει τίποτα. Μη μπορώντας ο μαθητής (αλλά και ο καθένας) να στρέψει τη σκέψη του σε συγκεκριμένες καταστάσεις από τη ζωή και την κοινωνία, μπλοκαρισμένος από το «χαώδες» του θέματος, αδυνατεί να προχωρήσει σε συλλογισμούς με ουσιαστικό περιεχόμενο. Μόνη διέξοδος – για όσους έχουν γερό μνημονικό και είναι αρκούντως εξασκημένοι – η καταφυγή σε ετοιματζίδικα φληναφήματα. Η παραγωγή κειμένου γίνεται έτσι άσκηση να μιλάς χωρίς να λες τίποτε συγκεκριμένο, να αναφέρεσαι στην «παράδοση» ως έννοια όχι απλώς αφηρημένη, αλλά σχεδόν μεταφυσική. Καθώς μάλιστα επενδύεται με τις συναισθηματικές εκχυμώσεις των λόγων ενός μείζονος Έλληνα ποιητή, δεν μπορεί παρά να είναι και έννοια «ιερή».
Να λοιπόν το ιδεολογικό πλαίσιο στο οποίο όφειλαν να κινηθούν υποχρεωτικά οι υποψήφιοι στην παραγωγή κειμένου: αερολογίες, μεγαλοστομία και ακατάσχετη κινδυνολογία για τον αφελληνισμό των πάντων και τη νεολαία που ξεστράτισε (σίγουρα, στις εξετάσεις θα έπαιρνε άριστα οποιοδήποτε απομαγνητοφωνημένο παραληρηματικό κήρυγμα του Άνθιμου Θεσσαλονίκης).
Θα αναρωτιόταν εύλογα κανείς: γιατί να ιεροποιήσουν με το στανιό την «παράδοση» πετσοκόβοντας χειρουργικά την ομιλία του Σεφέρη, γιατί να ζητήσουν από τους μαθητές να πραγματευτούν ένα τόσο αόριστο θέμα; Γιατί δεν προτίμησαν να κατευθύνουν το νου τους σε πιο συγκεκριμένα πράγματα (λόγου χάρη την παραδοσιακή και τη σύγχρονη κατοικία, την παραδοσιακή και τη μοντέρνα μουσική, τη διατροφή ή τις παραδοσιακές αξίες της οικογένειας), και με διατύπωση που πιθανόν θα ερέθιζε τη σκέψη τους να διαφωνήσουν, να προσεγγίσουν το θέμα από ποικίλες και πιο προσωπικές οπτικές;
Μια πρώτη απάντηση δεν μπορεί να είναι παρά πολιτική: καθώς οι γενικές εξετάσεις συνιστούν μια διαβατήρια τελετή (rite de passage) για την ενηλικίωση, οι υποψήφιοι επιστήμονες οφείλουν να δηλώσουν (υποκριτικά ξεϋποκριτικά, δεν έχει σημασία) τη νομιμοφροσύνη τους στις κατεστημένες αξίες, υποβαλλόμενοι σε τεστ παραδοσιολαγνείας. Και να κριθούν γλωσσικά ικανοί, μόνο αν κατορθώσουν να μιμηθούν το ύφος και το περιεχόμενο του λόγου ενός συνταξιούχου γυμνασιάρχη, μόνο αν μάθουν να βουτούν τη γλώσσα και τη γραφίδα τους στα νάματα της συντηρητικής τιποτολογίας. Η συχνότητα με την οποία μπαίνει σε διάφορους τύπους πανελλήνιων εξετάσεων το συγκεκριμένο θέμα, το επιβεβαιώνει. (Ο υπομονετικός σέρφερ θα βρει παραλλαγές του ίδιου ουσιαστικά θέματος στις εξετάσεις του 2000, στις γενικές εξετάσεις των ΤΕΕ το 2002 και στις επαναληπτικές εξετάσεις του 2004).
Μια δεύτερη απάντηση – ίσως πειστικότερη – φοβάμαι πως είναι πιο κυνική: διατύπωσαν έτσι το θέμα, γιατί αυτά γράφουν εδώ και χρόνια τα εκθεσιολόγια και οι σημειώσεις των φροντιστηρίων. Η στοίχιση της επιτροπής γενικών εξετάσεων στον φροντιστηριακό σχεδιασμό, χρόνο με το χρόνο γίνεται όλο και πιο απροκάλυπτη (ειδικά τώρα με τη βάση του δέκα να απειλεί σχολές και τοπικές κοινωνίες) προδίνοντας ακόμα και τους διακηρυγμένους στόχους της διδασκαλίας του μαθήματος. Η επιτροπή, προσαρμόζοντας το πνεύμα του Σεφέρη στο περιεχόμενο της τυποποιημένης φροντιστηριακής μπουρδολογίας, κλείνει συνωμοτικά το μάτι στον υποψήφιο και τον καθησυχάζει, παραπέμποντάς τον στην τάδε σελίδα των σημειώσεων όπου αριθμούνται μηχανιστικά οι αιτίες και οι τρόποι αντιμετώπισης του προβλήματος.
Η «συνομιλία» με το κείμενο, η κρίση, η προσωπική θέση, η αμφιβολία και η πρωτοτυπία – ό,τι δηλαδή θα άξιζε να διακρίνει το γραπτό λόγο των αυριανών πολιτών και επιστημόνων – πνίγονται στα λύματα που ξερνά η μεγαλύτερη παραεκπαιδευτική μηχανή ισοπέδωσης της σκέψης και της έκφρασης που γνώρισε η κοινωνία μας. Μαζί τους πνίγεται και το δημόσιο λύκειο καθώς πιέζεται – με τις ευλογίες του υπουργείου και της επιτροπής εξετάσεων – να γίνει φροντιστήριο. Ευτυχώς δεν έχει βουλιάξει ακόμη. Κι αυτό όχι χάρη στα απουσιολόγια (όπως ισχυρίζονται μερικοί) αλλά χάρη στη θέληση και την προσωπικότητα αρκετών (μαθητών και δασκάλων) που το υπηρετούν.


Γιάννης Μαργιούλας
Φιλόλογος
Χανιά
imarg2@yahoo.gr