Θέματα Αρχαίων Ελληνικών

 

 

Ερμηνευτικές ερωτήσεις

 

1. Να διερευνήσετε τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της ραψωδίας ε της «Οδύσσειας».

2. Να εντάξετε τη ραψωδία Ζ της «Ιλιάδας» στην κύρια ποιητική αφήγηση.

 

3. Να εξετάσετε και να αναλύσετε το ερωτικό στοιχείο στο τρίτο στάσιμο της «Αντιγόνης» (στ. 781-800).

4. Να σχολιάσετε τη φράση του κεφ. 41 του «Επιταφίου»: «και καθ έκαστον, δοκείν αν μοι τον αυτόν άνδρα παρ ημών επί πλείστ αν είδη και μετά χαρίτων μάλιστ αν ευτραπέλως το σώμα αύταρκες παρέχεσθαι».

5. Να αποδώσετε το περιεχόμενο της ιδέας του αγαθού, κατά Πλάτωνα (Πολ. 517Β).

Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής

1. Ποιος από τους επόμενους θεωρούσε την «Οδύσσεια» έπος γεωγραφικό;

α. W. Βerard

β. W. Woes

γ. Μ. Parry

δ. Α. Lord

2. Σε πόσα επίπεδα επιβάλλεται το θέμα, στη ραψωδία α της «Οδύσσειας»;

α. Δύο

β. Τρία

γ. Τέσσερα

δ. Πέντε

3. Ποιας μορφής ποιήσεως αποτελεί προανάκρουσμα η σκηνή της Λευκοθέας, στη ραψωδία ε της «Οδύσσειας»;

α. λυρικής

β. δραματικής

γ. βουκολικής

δ. θρησκευτική

4. Ποιο από τα επόμενα έργα του Ησιόδου δεν περιλαμβάνεται στα γνήσια;

α. «Θεογονία»

β. «Ηοιες»

γ. «Μελαμπόδεια»

δ. «Ασπίς Ηρακλέους»

5. Ποιος από τους επόμενους λυρικούς εξεστράτευσε εναντίον των Σαϊων;

α. Αρχίλοχος

β. Ιππώνακτας

γ. Τυρταίος

δ. Καλλίνος

Απαντήσεις ερμηνευτικών ερωτήσεων

1. Βασικό στοιχείο της ραψωδίας ε είναι ο ανθρωποκεντρικός της χαρακτήρας. Φορέας αυτού του ανθρωποκεντρικού στοιχείου είναι ασφαλώς ο Οδυσσέας, ο οποίος με τη στάση και τις επιλογές του προβάλλει κατά τρόπο κυρίαρχο την ανθρώπινη μορφή.

Αποκαλύπτεται η ανθρώπινη μορφή, όταν η Καλυψώ προσφέρει στον ήρωα την αθανασία την οποία ο ήρωας απορρίπτει και εναγώνια αναζητά το σπίτι και τη σύζυγό του, αν και αναγνωρίζει σαφώς τη θεϊκή ανωτερότητα της νύμφης. Επομένως η επιλογή του ήρωα δεν είναι «μια απλή προτίμηση μιας απλής γυναίκας για μια άλλη πρόκειται για την εστία, την πατρίδα, τη ζωή ανάμεσα στους ανθρώπους». Είναι μάλιστα χαρακτηριστική η αναφορά: «Η Καλυψώ ονειρεύεται μια ένωση αφύσικη», όμως υπενθυμίζει η ίδια οι δύο προηγούμενες απόπειρες, ο έρωτες της Αυγής και του κυνηγού Ωρίωνα και της Δήμητρας με τον αγρότη Ιασίωνα κατέληξαν σε μια καταστροφή. Οι αρχαίοι ερμηνευτές αλληγοριών έβλεπαν στο νησί της Καλυψώς το σύμβολο του κορμιού και της ύλης, απ όπου πρέπει η ψυχή του ανθρώπου να λευτερωθεί, σίγουρα όμως δεν είναι αυτό που το κείμενο υπαινίσσεται: παρατηρώντας την Καλυψώ ο Οδυσσέας διαλέγει συντελεστή την ανθρωπότητα σε αντιδιαστολή προς οτιδήποτε της είναι ξένο (Vidal-Nequet, κυνηγός σς 15-16).

Το ανθρωποκεντρικό ακόμη στοιχείο της ραψωδίας ε αναδεικνύεται και στο τελευταίο ναυάγιο του ήρωα. Μέσο στην ταραχή των ξέφρενων φυσικών στοιχείων παραδέρνει ένας άνθρωπος που αγωνίζεται απέναντι σ' ένα θανάσιμο κίνδυνο και τελικώς διασώζεται με τη δεξιοσύνη των χεριών και τη δύναμη του νου. Τονίζει ιδιαίτερα ο Δ. Μαρωνίτης: «σκέφτεται και ζυγίζει για να βρει το καλύτερο? αυτή είναι η άλλη όψη της τέχνης: η ευρύτερη δύναμη του νου, αφού δεν φτάνουν πια τα χέρια για τη λύση ενός σχεδόν άλλου προβλήματος» (Δ. Μαρωνίτης, Επιλεγόμενα ε, σ' 53).

Γενικά στη ραψωδία ε εντοπίζουμε το πρώτα ίχνη, του ανθρωποκεντρισμού των Ελλήνων, στη σκέψη των οποίων κυριαρχεί ο άνθρωπος η παρουσία, του οποίου κορυφώνεται στη συνέχεια με τη φιλοσοφία, το δράμα και την πολιτική σκέψη.

2. Είναι γεγονός ότι στα ομηρικά έπη εμπλέκονται και συγκρούονται με διαφορετικό τρόπο και αντίθεση έκβαση τα τρία ομηρικά μεγαθέματα, ο πόλεμος, η ομιλία, ο νόστος.

Στην «Ιλιάδα», ο πόλεμος αναστέλλει και συνθλίβει την ομιλητική σχέση και αποκλείει τον νόστο. Ο πόλεμος, λοιπόν, είναι που διαλύει και τη συζυγική ομιλία η οποία αποτελεί το κορυφαίο θέμα της Ζ ραψωδίας. Επομένως προσκαίρως στη Ζ αίρεται βαθμιαία η πολεμική ατμόσφαιρα και αναδεικνύεται το στοιχείο του ομηρικού ανθρωπισμού. Φαίνεται η Ζ ως μια ανάπαυλα ανθρωπιάς ανάμεσα σε πολεμικές σκηνές που προηγήθηκαν και σ' αυτές που θα ακολουθήσουν. Η άρση της πολεμικής ατμόσφαιρας ασφαλώς προϋποθέτει τη βαθμιαία μετάβαση από την πολεμική ατμόσφαιρα της Ε στη συζυγική ομιλία Εκτορα και Ανδρομάχης. Οι πολεμικές συγκρούσεις εκτονώνονται στο πρώτο μέρος (1-118) και αποδυναμώνονται πλήρως με το επεισόδιο Γλαύκου Διομήδη που αποκαλύπτει τις ανθρώπινες πλευρές των ηρώων και καλύπτει το «κενό» τη μετάβαση, του Εκτορα στην πόλη? η μετάβαση του Εκτορα στην πόλη και άλλους ειδικότερους και ουσιαστικότερους στόχους:

Φωτίζεται το εσωτερικό της πόλης και αποτυπώνεται το δράμα των αμάχων.

Αποκαλύπτεται ακόμη πλήρως το πρόσωπο του Εκτορα. Αποδυναμώνεται το ηρωικό στοιχείο και προβάλλεται το πρόσωπο του για του αδελφού, του συζύγου, του πατέρα, χαρακτηριστικά που φανερώνουν τους δεσμούς που τον κρατούν στην πόλη και ταυτόχρονα στη ραψωδία Ζ λειτουργεί το στοιχείο της προοικονομίας δεδομένου ότι είναι η τελευταία φορά κατά την οποία ο Εκτορας ανεβαίνει ζωντανός στην πόλη.

Γενικά η ραψωδία Ζ αποτελεί μια αναγκαία ποικιλία της ποιητικής αφήγησης, αλλά και μια ειρηνική παρένθεση που δυστυχώς κλείνει μέσα της την τραγωδία του πολέμου.

3. Το τρίτο στάσιμο της «Αντιγόνης» αποτελείται, για λόγους θεατρικής οικονομίας, από ένα στροφικό σύστημα. Ο χορός αντλεί την έμπνευσή του από το προηγούμενο επεισόδιο. Κατά την αντίληψή του χορού η διαμάχη ανάμεσα στον Κρέοντα και τον Αίμονα, πατέρα και γιο, οφείλεται στον έρωτα του δεύτερου προς την Αντιγόνη. Παρά τη συντομία του το στάσιμο είναι πολύ σπουδαίο, γιατί μιλάει για τον έρωτα, περιγράφει λυρικότατα την παντοδυναμία του, τις περιοχές στις οποίες δρα, τη δράση του, καθώς και τις συνέπειές του, με αναφορά στο συγκεκριμένο παράδειγμα.

Ολόκληρη η αποστροφή προς τον έρωτα αποτελεί έναν επιγραμματικό ποιητικό ορισμό του. Στην «Αντιγόνη» ο έρωτας είναι παρών αλλά απουσιάζουν οι ερωτικές σκηνές. Είναι ακόμη σαφές ότι το εγκώμιο του έρωτα στο στάσιμο δεν είναι ένα ρομαντικό εγκώμιο αλλά ύμνος στην παντοδυναμία του έρωτα που είναι ανίκητος και κανένας δεν ξεφεύγει από την δύναμή του. Η παντοδυναμία αυτή ανάγει την αρχή της στους πανάρχαιους κοσμογονικούς μύθους που έχουν διατυπωθεί ποιητικά στη «Θεογονία» του Ησιόδου όπου ο έρωτας είναι το τρίτο από τα κοσμογονικά στοιχεία και σημαίνει τη δημιουργική ελκτική δύναμη που συνδυάζει τα σωματίδια να ενωθούν. Κατά τη μυθολογία ο Ερωτας είναι γιος της Αφροδίτης και συσχετίζεται με τον ήλιο. Συνεχείς είναι οι αναφορές του Ερωτα στα κείμενα, ιδιαίτερα στα κείμενα των λυρικών από τους οποίους φαίνεται ότι ο Σοφοκλής αντλεί την έμπνευσή του. Ο θεός Ερωτας, λοιπόν, οφείλει τη δύναμή του στο έντονο ζωικό στοιχείο που προβάλλεται στο στάσιμο, αν μάλιστα υιοθετήσουμε τη γραφή «κτήνεσι» αντί «κτήμασι» που προτείνει ο Κοραής και που ταιριάζει καλύτερα στο «γρονόμοις αλας» και με το «μερος ελέκτρου νύμφας». Χαρακτηριστική η παρατήρηση του Γ. Ανδρεάδης («Αντιγόνη ») ότι το θεϊκό αυτό στοιχείο ξεπερνά τα ανθρώπινα, συναντά το κτηνώδες αυτό και το ξεπερνά. Υπάρχει μάλιστα στην αρχαία τραγωδία και ένα παρόμοιο χορικό και τραγουδάει ο χορός της «Μήδειας» (627-643), αλλά και στις «Βάκχες του Ευριπίδη.

Ο χορός ψάλλει στο τρίτο στάσιμο της «Αντιγόνης» τον παντοδύναμο θεό με έντονη λυρική διάθεση που συγκλονίζει τους θεατές και προκαλεί μια βαθύτατη αισθητική συγκίνηση.

4. Οπως είναι η πόλη τελείως αυτάρκης σε όλα (κεφ. 36, 3), έτσι είναι και οι πολίτες της. Ο Αθηναίος παρουσιάζεται ως άτομο που συνδυάζει μια ευρύτερη δραστηριότητα απ ό,τι οι άνθρωποι αλλού, με γνωρίσματα την αυτοδυναμία, την πολυμέρεια και την άνετη και κομψή πνευματική ευελιξία.

Οπως σημειώνει ο Gomme είναι χαρακτηριστικό ότι αν λέγεται τρεις φορές προς υπογράμμιση του καθενός απ αυτά τα στοιχεία χωριστά. Τα γνωρίσματα πάντως αυτά έχουν προκύψει από τη διαλεκτική σχέση του ατόμου με την πόλη, που σημαίνει ότι, όπως ο Αθηναίος υπάρχει για την πόλη ή εργάζεται για το μεγαλείο της, έτσι και κείνη ως αντιχάρισμα επιδρά πάνω του και τον διαμορφώνει. Οτι όσα λέει ο Περικλής εδώ αποτελούσαν πραγματικότητα, είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς π.χ. από την πολυδύναμη δραστηριότητα του Σόλωνα (νομοθέτης, ποιητής, στρατηγός, έμπορος), του Ξενοφώντα (ιστορικός, στρατηγός, φιλόσοφος κτλ.), του Περικλή, του Θουκυδίδη και άλλων. Εξάλλου το γρήγορο πνεύμα και η ευελιξία της αθηναϊκής σκέψης ήταν αυτά για τα οποία τόσο πολύ μίλησε ο Αριστοφάνης. Η ανάπτυξη αυτή της προσωπικότητας του Αθηναίου γίνεται μέσα σ' ένα περιβάλλον πολύ ευνοϊκό, όπου η κυβέρνηση της πλειοψηφίας δεν είναι καθόλου καταπιεστική, αλλά παρέχει όλη την άνεση της ατομικής ελευθερίας. Επομένως έμμεσα προβάλλει εδώ το πολιτειακό και ατομικό ιδεώδες της Αθήνας του 5ου αιώνα, που βάση έχει το μέτρο. Γράφει ο Gomme σχετικά: «Υπάρχουν δύο μεγάλα έργα που έρχονται στον νου μας με τους λόγους αυτούς του Περικλή το ένα είναι σύγχρονό του - η ζωφόρος του Παρθενώνα (στην ένωση των κοινών σκοπών και της ατομικής ελευθερίας, σε μια τάξη που ουδέποτε σπάει κι ας δείχνει πάντα πως είναι έτοιμη να σπάσει, η ζωφόρος του Παρθενώνα είναι μια τέλεια απεικόνιση εκείνου του ιδεώδους της δημοκρατίας που εκφράζεται στον Επιτάφιο) το άλλο, κατά μια γενιά παλιότερο, είναι το τέλος της Ορέστειας: Τό μήτ ναρχον μήτε δεσποτούμενον σέβειν.-μήτε την αναρχία μήτε το δεσποτισμό να σέβονται οι πολίτες (Αισχ. Εμεν, στ. 696-697)». Η πόλη, λοιπόν, και οι πολίτες της με την αυτάρκεια, αλλά και την αλληλεξάρτησή τους γίνονται πρότυπα για μίμηση όχι πια από τη Σπάρτη και τους πολίτες της, αλλά από την Ελλάδα και τον κόσμο ολόκληρο.

5. Αληθινά όντα, κατά τον Πλάτωνα, είναι τα αρχέτυπα των αισθητών, δηλαδή, ο ιδέες και μόνο μ αυτές μπορούμε να έχουμε αληθινή γνώση και αληθινή επιστήμη. Ο ιδέες του Πλάτωνα είναι κατά κάποιο τρόπο, ότι αργότερα οι μεταγενέστεροι ονόμασαν έννοιες, με τη διαφορά όμως ότι οι έννοιες σχηματίζονται από τη συνείδηση και ισχύουν μόνο γι αυτή οι ιδέες του Πλάτωνα είναι οντότητες αιώνιες με πραγματική υπόσταση, έξω από κάθε σωματικότητα, αμετάβλητες και αδέσμευτες από την ανθρώπινη σκέψη. Εχουν μάλιστα τριπλή σημασία οντολογική, τελεολογική και λογική. Οντολογική γιατί παριστάνουν το πραγματικό, τελεολογική γιατί κάθε τι που γίνεται έχει το σκοπό του σ' ένα ον και λογική που μας κάνει ικανούς να βάλουμε σε τάξη το χάος των καθέκαστα.

Στην κορυφή του συστήματος των ιδεών τοποθετεί ο Πλάτων την ιδέα του αγαθού ή απλώς το αγαθόν. Η ιδέα του αγαθού είναι η αιτία της γνώσης και της αλήθειας? οι ιδέες της γνώσης και της αλήθειας είναι συγγενικές με το αγαθό αλλά δεν είναι το ίδιο με αυτό. Το αγαθό είναι η ανώτατη αρχή του πλατωνικού συστήματος και συμπίπτει με την έννοια του Θεού. Η έννοια του Θεού τοποθετείται επέκεινα της ουσίας.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ερωτήσεων πολλαπλής επιλογής 1.α, 2.β, 3.β, 4.γ, 5.α

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ

 

Πηγή: ΕΘΝΟΣ  - ΕΡΓΑΣΙΑ